گلپایگانی، سید محمد رضا

نام های دیگر: آیة الله العظمی گلپایگانی

موطن: گلپایگان

نام پدر : سید محمد باقر

تاریخ وفات: ۱۴۱۴قمری

فروغ فقاهت
ولادت
در هشتمین روز ماه ذیقعده ۱۳۱۶ ق . در بخش ((گوگد)) گلپایگان ، کودکی پا به عرصه وجود نهاد که به مناسب تقارن ولادتش با سالروز ولادت امام هشتم حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام نامش را ((محمد رضا)) و کنیه اش را ابوالحسن و لقبش را هبة الله نهادند. پدرش آقا سید محمد باقر امام ، عالمی معروف به زهد و تقوا، و پای بند به آداب و مستحبات دینی و کوشا در امر به معروف و نهی از منکر بود که هم اینک مرقدش مورد احترام و زیارت مردم است . محمدرضا در سه سالگی مادر و در نه سالگی پدرش را از دست داد و دوران کودکی را با مشکلات و سختیهای فراوان و از دست دادن پدر سپری کرد و تحصیلات ابتدائی را در مکتب خانه گذراند.
تحصیلات
نوجوانی بیش نبود که شوق تحصیل علوم اسلامی او را مشتاق آیة الله محمد تقی گوگدی (م ۱۳۵۳ ق ) گردانید و نزد ایشان ادبیات عرب را فراگرفت . سپس نزد آیة الله سید محمد حسن خوانساری (م ۱۳۳۷ق ) – برادر مهتر آیة الله العظمی سید احمد خوانساری – زانوی ادب به زمین زد و ادبیات و بخشی از سطوح را نزد وی آموخت .
نوزده ساله بود که به سوی اراک شتافت و در مدرسه آقا سید ضیاءالدین به تکمیل سطوح عالیه پرداخت و در ۱۳۳۷ ق . شایستگی حضور در درس ‍ خارج فقه و اصول حضرت آیة الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (م ۱۳۳۵ ق ) را پیدا کرد و تا سال ۱۳۴۰ ق . در آن شهر از آن مرجع بزرگ بهره برد. در بیست و چهار سالگی درپی مهاجرت استادش آیة الله حائری به قم و تاءسیس حوزه علمیه در این شهر مقدس ، به قم آمده و در مدرسه فیضیه سکونت گزید و درسها را با آیة الله سید احمد خوانساری به مباحثه نشست . استاد با مشاهده استعداد و فهم شاگرد سخت کوش خود بدو بسیار علاقه مند شد او را در شماره اصحاب خاص و هیاءت استفتا قرار داد و ((تصحیح کتاب الصلاة )) خود را به او و آیة الله اراکی واگذر نمود. ایشان نیز تا پایان عمر استاد (۱۳۵۵ ق .) ملازم درس ایشان بود.
ایشان در سال ۱۳۴۱ ق . در قم به مدت هشت ماه از محضر آیات عظام میرزای نائینی و آقا سید ابوالحسن اصفهانی استفاده برد. از دیگر اساتید او می توان از آیات عظام حاج شیخ محمد رضا مسجد شاهی اصفهانی ، حاج شیخ ابوالقاسم کبیر، آیة الله بروجردی ، آقا ضیاء عراقی و شیخ محمد حسین غروی اصفهانی نام برد.
وی از آیة الله حائری اجازه اجتهاد و از مرحوم حاج شیخ عباس محدث قمی و آقا شیخ محمدرضا اصفهانی اجازه نقل روایت اخذ کرده است .
تدریس
از آغاز ورود به قم در سال ۱۳۴۰ ق . به تدریس کتابهای رسائل ، مکاسب و کفایه اشتغال ورزید و پس از وفات استادش آیة الله حائری تدریس خارج فقه و اصول را شروع نمود ایشان در طول بیش از هفتاد سال تعلیم دانش ‍ اهل بیت ، صدها تن از ستارگان درخشان آسمان علم را به جامعه اسلامی تحویل داده است .
شاگردان
برخی از زبده ترین شاگردان ایشان عبارتند از: حضرت آیات و حجج اسلام ، مرتضی حائری یزدی ، عبدالرحیم ربانی شیرازی ، مرتضی مطهری ، محمدعلی قاضی طباطبائی ، سید اسدالله مدنی ، محمد مفتح ، سد محمد حسینی بهشتی ، حسینعلی منتظری ، علی مشکینی ، ناصر مکارم شیرازی ، سید محمدعلی علوی گرگانی ، علی احمدی میانجی ، جعفر سبحانی لطف الله صافی گلپایگانی ، حسن حسن زاده آملی ، محمد مؤ من ، رضا استادی ، سید محسن خزاری ، علی کریمی جهرمی ، احمد صابری همدانی ، حسین شب زنده دار، علی افتخار گلپایگانی ، سید مهدی یثربی کاشانی ، مجدالدین محلاتی ، احمد جنتی ، مرتضی مقتدائی – علی پناه اشتهاردی ، محسن حرم پناهی ، جلال طاهر شمس گلپایگانی ، محمد واعظ زاده خراسانی ، سید محمد باقر ابطحی ، احمد آذری قمی ، محمد تقی ستوده ، غلامرضا صلواتی ، علی نیری همدانی و علی ثابتی همدانی .
تقریرات و تاءلیفات
درسهای آن فقیه اهل بیت را عده بسیاری به رشته تحریر درآورده اند آنهائی که به چاپ رسیده است عبارتند از:
۱٫ کتاب الحج ، سه جلد تاکنون
۲٫ الهدایة الی من له الولایة ، درباره ولایت فقیه
۳٫ نخبة الاشارات فی احکام الخیارات . (هرسه از آقای احمد صابری همدانی )
۴٫ کتاب القضاء در دو جلد
۵٫ کتاب الشهادات
۶٫ بلغة الطالب فی التعلیق علی بیع المکاسب ،
هر سه نوشته آقای سید علی حسینی میلانی
۷٫ الدر المنضود فی الحکام الحدود.
۸٫ نتایج الافکار فی نجاسة الکفار، هر دو از آقای علی کریمی جهرمی
۹٫ کتاب الطهارة
۱۰٫ کتاب القضاء. هر دو از آقای هادی مقدس نجفی .
ایشان در کنار اشتغالات گوناگون از تاءلیف و تصنیف نیز فروگذار نکرده است . آثار قلمی آن مرجع وارسته عبارتند از:
۱٫ حاشیه بر عروة الوثقی
۲٫ حاشیه بر وسیلة النجاة
۳٫ رساله صلاة الجمعة
۴٫ رساله فی المحرمات بالنسب
۵٫ مسائل الحج
۶٫ افاضة العوائد، تعلیقه بر دررالاصول مرحوم حائری
۷٫ رساله در عدم تحریف قرآن
۸٫ کتاب الطهارة
۹٫ کتاب الحج
۱۰٫ کتاب الحدود
۱۱٫ صلاة الجمعة
۱۲٫ حواشی بر ملحقات عروة الوثقی
مجموعه فتاوی
آیة الله العظمی گلپایگانی در طول سی و دو سال مرجعیت یکی از ارکان فقاهت بودند و روزانه استفتائات گوناگون از سراسر جهان به محضر ایشان فرستاده می شد و از همین رهگذر در تمام ابواب فقه فتوا داده اند و هم اینک مجموعه های بسیاری از فتاوای او در دسترس است که عبارتند از:
۱٫ منتخب الاحکام (با ترجمه انگلیسی )
۲٫ مختصر الاحکام (با ترجمه عربی و اردو)
۳٫ توضیح المسائل (این کتاب بیش از هشتاد بار به چاپ رسیده و به زبانهای اردو، چینی ، ترکی آذری و ترکی لاتین ترجمه شده است ).
۴٫ مجمع المسائل ، ۳ جلد و در برگیرنده تمام ابواب فقه از طهارت تا دیات است .
۵٫ مناسک حج (با ترجمه عربی ، اردو، روسی و انگلیسی )
۶٫ احکامی از حج .
۷٫ سؤ ال و جواب درباره مسائل حج .
۸٫ آداب و احکام حج .
۹٫ دلیل الحاج .
۱۰٫ احکام عمره .
۱۱٫ هدایة العباد (به عربی و دربرگیرنده حاشیه ایشان بر عروة الوثقی ، وسیلة النجاة ، توضیح المسائل و برخی از استفتائات در دو جلد.
۱۲٫ رساله امر به معروف و نهی از منکر و مسائل اجتماعی اسلام .
۱۳٫ مسائل نماز خوف و مطارده و احکام جبهه .
مبارزه سیاسی
آیة الله العظمی گلپایگانی از بدو حرکت شجاعانه روحانیت به رهبری امام راحل ، به مبارزات پیگیر و بی امان خویش با دیو استبداد پرداخت و نخستین اعلامیه اعتراض به لایحه ننگین ((انجمنهای ایالتی و ولایتی )) در مهرماه ۱۳۴۱ ش . از سوی ایشان صادر شد و به دنبال آن بود که پیامها و بیانیه های ایشان تا سقوط رژیم پهلوی ادامه یافت (بسیاری از آنها در جلد اول کتاب ((اسناد انقلاب اسلامی )) گرد آمده است .)
برخی از اقدامات آن جناب در برابر رژیم منحوس شاه عبارتند از: سرباز زدن از ملاقات با شاه و نخست وزیران و فرستادگان دربار، تحریم برنامه اوقات و اعلامیه علیه معاملات و همکاری با سازمان اوقاف ، قطع شهریه کسانی که با اوقاف همکاری می نمودند و تحریم امامت جماعت و گوش ‍ دادن به سخنرانی آنان ، حرام شمردن خرید و فروش و مصرف و توزیع گوشتهای وارداتی از خارج و قبول نکردن و جوهات فروشندگان آنان (هر چند می شد تحت عنوان مال مخلوط به حرام خمس آن را پذیرفت )، اعتراض شدید و پیام کوبنده علیه تغییر تاریخ هجری به تاریخ منحوس ‍ شاهنشاهی ، مخالفت صریح با حزب رستاخیز و تحریم شرکت مسلمانان در آن ، مخالفت صریح با طرح امتحان دولت از طلاب و انکار صلاحیت آنان برای این امر که باعث عقب نشینی ولت وقت و مصون ماندن حوزه از این طرح ننگین شد. اعتراض شدید علیه گسترش بی بند و باری و فساد و فحشا و رواج منکرات و فرستادن نامه سر گشاده به شاه و تذکر عواقب وخیم آن ، اعتراض و مخالفت بسیار شدید علیه سینما در شهر قم و تعطیل نمودن درس و نماز جماعت خویش به مدت یک هفته ، مخالفت و اعتراض ‍ علیه تاجگذاری شاه و انتخاب ولیعهد، پیام در جهت تجلیل از مقام شهید سعیدی و اعلام مجلس ختم برای ایشان در مسجد امام ، تجلیل از مقام مرحوم حاج آقا مصطفی خمینی و تشکیل دو مجلس ختم در مسجد اعظم و شکستن سد رعب و ممنوعیت بر پایی مجالس بزرگداشت و مطرح شدن نام حضرت امام در آن مراسم ، پی جویی حال تبعید شدگان و سرکشی به خانواده های آنان ، حمایت از مقام و موقعیت حضرت امام خمینی و بویژه در برابر اهانت روزنامه اطلاعات به امام راحل و تاءکید بر مقاومت روحانیت و پیگیری اعتراضها و راهپیماییها و صدور اعلامیه های روشنگرانه و کوبنده در لحظات حساس (به گونه ای که امام بدیشان فرموده بودند: اعلامیه هایی که حضرت عالی به تنهایی صادر می کنید، نقش بسزایی در پیشبرد مبارزات ملت مسلمان دارد) و دلجویی و تاءیید علمای مبارزه شهرستانها.
این اقدامات باعث شد که مزدوران رژیم برای لطمه زدن به ساحت ایشان از هیچ کاری فرو گذار نکنند و دوبار (سوم فروردین ۱۳۴۲ در مدرسه فیضیه و ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۷ ش ) به سوی ایشان حمله کرده ، قصد ضرب و جرح آن مرجع بزرگوار داشتند که لطف خدا و جانفشانیهای اطرافیان باعث حفظ ایشان شد.
تقویت نظام جمهوری اسلامی
پس از پیروزی انقلاب نیز هماره در جهت تاءیید کامل مواضع حضرت امام و تقویت موقعیت ایشان به عنوان رهبر نظام و فرا خواندن مردم آیه پیروی کامل از حضرت اما، توصیه به افراد صالح برای شرکت در مناصب دولتی ،طرح مباحث مورد نیاز حکومت اسلامی در درس خارج فقه (قضا، حدود و شهادات )، شرکت در مراسم انتخابات و صدور پیامهای گوناگون مبنی بر شرکت مردم در انتخابات ، تقویت دولت اسلامی و حرام شمردن مخالفت با دستورها و مقررات دولت و نهی از فروش اجناس قاچاق ، حمایت مادی و معنوی از رزمندگان اسلام در طول جنگ تحمیلی و ارسال هیاءتهای مختلف به جبهه های نبرد و اجازه مصرف ثلث در مصرف جبهه و بر عهده گرفتن ساختمان مراکز درمانی و بهداشتی استانهای زلزله زده در زلزله خرداد ۱۳۶۹ و دهها اقدام دیگر فعال بودند.
ویژگیهای اخلاقی
مرجع بزرگ شیعه در بردارنده فضایل اخلاقی و کمالات نفسانی بود. ویژگیهای بارز ایشان عبارتند از: زهد و بی اعتنایی به جلوه های دنیا، تواضع ، بهره وری از فرصتها، تجلیل از مقام فقها و مراجع معاصر، تشویق عاملان و نویسندگان ، اهتمام بسیار به حفظ و قرائت قرآن (به طوری که در هر شبانه روز با تمام گرفتاریها دو نوبت قرآن تلاوت می فرمود)، عشق به ساحت مقدس ائمه اطهار (به گونه ای که سالها – حتی پس از مرجعیت (به منبر تشریف برده ، اخبار آل محمد صلی الله علیه و آله را به گوش مردمان می رساندند و روزهای عاشورا را روضه می خواندند و در عزای امامان بشدت می گریستند و به زیارت مرقد آنان مکرر مشرف می شدند. تقید بسیار به مستحبات و ترک مکروهات آن جناب زنده کننده مراسم اعتکاف در سراسر ایران و ترویج کننده عزاداری فاطمیه دوم یاد می شود. احترام بسیار به استاد (که همیشه پیش از درس فاتحه ای برای استادش قرائت می فرمود و به استادزاده خویش مرحوم آیة الله حاج آقا مرتضی حائری – با اینکه شاگردش بود – بسیار احترام می نهاد).
مؤ سسات
مرجع بزرگ شیعه علاوه بر تدریس و تربیت عالمان دین ، تاءلیف ، فتوا، رهبری و روشنگری جامعه شیعه به بنیان نهادن دهها مؤ سسه فرهنگی و دینی در گوشه و کنار جهان و آبادانی صدها مسجد و مدرسه در سراسر کشور دست یازید که برخی از آنها عبارتند از:
۱٫ دارالقرآن الکریم : اولین موسسه قرآنی کشور است که در سال ۱۳۵۲ پاگرفت و به کار چاپ و نشر قرآن مجید، ترجمه دقیق قرآن ، بررسی اغلاط ترجمه های موجود و تصحیح آنها، تشکیل موزه قرآن ، تشکیل کتابخانه تخصصی قرآن ، چاپ و توزیع کتابهای قرآن ، نشر مجله ((رسالة القرآن و پیام قرآن )) و تشکیل ((کنفرانس علوم و مفاهیم قرآن )) و چاپ مجموعه مقالات و سخنرانیهای آن پرداخته است .
۲٫ بیمارستان : که با بخشهای قلب ، جراحی ، زایمان ، اورژانس ، داخلی ، اطفال ، اعصاب و رادیولوژی یکی از بزرگترین بیمارستانهای کشور به شمار می رود و تاکنون منشاء خدمات بسیار به روحانیون و مردم و رزمندگان اسلام در طول جنگ تحمیلی بوده است .
۳٫ کتابخانه : که با داشتن حدود یکصد هزار جلد کتاب چاپی و دوازده هزار جلد کتاب خطی یکی از غنی ترین کتابخانه های کشور به شمار می رود.
۴٫ مجمع جهانی اسلامی در لندن
۵٫ مرکز معجم المسائل الفقهیة
۶٫ مسجد عظیم و با شکوه – در قم
بیمارستان زنان و زایشگاه حضرت ولی عصر (عج ) – در قم
۸٫ مدرسه علمیه در گلپایگان
۹٫ مدرسه امام مهدی علیه السلام در قم
۱۰٫ مدرسه علمیه که اینک در کنار مسجد اعظم و مدرسه فیضیه ، سه قطب عمده تدریس در حوزه علمیه قم به حساب می آید و روزانه صدها طلبه در آنجا به تحصیل فقه و اصول می پردازند.
۱۱٫ دارالایتام
۱۲٫ مؤ سسه خیریه حضرت ولی عصر (عج )
در گذشت
سرانجام آن عبدصالح خدا پس از عمری سرشار از توفیق و پربار از خدمات دینی و علمی و پس از طی بیماری کوتاه مدت ، در ۹۶ سالگی در شامگاه روز پنجشنبه ۱۸ آذر ۱۳۷۲ (۲۴ جمادی الثانی ۱۴۱۴ ق ) ندای حق را لبیک گفت و فقدانش قلب تمام مسلمین جهان را در هم فشرد.
مردم در سوگ آن مرجع بزرگ از صمیم قلب به سوگواری پرداختند و از سوی دولت هفت روز عزای عمومی و یک روز تعطیل اعلام گردید و مجالس بزرگداشت مقام علمی ایشان در گوشه و کنار جهان و جای جای کشور اسلامی مان تا مدتها ادامه یافت . پیکر پاک آن مرجع بزرگ روز جمعه نخست در تهران با حضور صدها هزار نفر و با شرکت رهبر معظم انقلاب تشییع شد و پس از پنج ساعت راهپیمایی به قم انتقال یافت و سپس در روز شنبه ۲۰ آذر با حضور خیل عظیم و پر شکوه مردم قم تشییع و نماز به امامت حضرت آیة الله آقای حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی – داماد آن مرحوم – بر ایشان خوانده شد و آنگاه در مسجد بالا سر مرقد مطهر حضرت معصومه علیه السلام ، در جوار تربت استادش به خاک سپرده شد.
رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیة الله خامنه ای در بخشی از پیام خویش چنین فرمودند:
این شخصیت والای کهنسال ، در میان مراجع عظام تقلید، یکی از موفق ترین و سعادتمندترین ها بودند.
۳۲ سال مرجع تقلید، حدود ۷۰ سال مدرس حوزه علمیه قم و حدود ۸۵ سال سرگرم فراگرفتن و آموختن فقه آل محمد علیه السلام بودند.
((اولین مدرسه علوم دینی به سبک جدید را ایشان در قم تاءسیس نمودند. اولین مؤ سسه بزرگ قرآنی را ایشان در قم بنیان نهادند. اولین فهرست بزرگ فقهی و حدیثی با استفاده از دانش و اختراعات جدید بشری را ایشان پدید آوردند. صدها مدرسه و مسجد و مؤ سسه تبلیغ دین در سراسر کشور و در کشورهای دیگر بنیاد کردند هزاران شاگرد را از فقه پخته و عمیق خود بهره مند ساختند بسیاری آراء و نظرات فقهی که حاکی از روشن بینی و ذهن نوگرای ایشان بود ارائه کردند و بالاتر از همه با منش و رفتار پرهیزکارانه و با طهارت و تقوایی که می توانست برای علما و فقها، الگویی زنده و ملموس ‍ باشد، عمری پربرکت را به نزاهت کامل گذرانیدند.
آن بزرگوار یکی از اسطوانه های انقلاب و نظام جمهوری اسلامی ایران به شمار می آید. در دوران اختناق و در مقابله با حوادث سهمگین سالهای تبعید امام خمینی – قدس سره – مواردی پیش آمد که صدای این مرد بزرگ تنها صدای تهدید کننده ای بود که از حوزه علمیه قم بر خاست و به نهضت شور و توان بخشید. پس از پیروزی انقلاب همواره در قضایای عمومی کشور حضوری بارز و پشتیبانی صریح از نظام جمهوری اسلامی و از مقام منیع رهبری و شخص شخیص امام راحل (قدس الله نفسه الزکیه ) داشت و مورد تکریم و احترام بلیغ آن حضرت بود. فقدان این بقیة السلف اعاظم و این ملجاء و مرجع مؤ منان ثلمه ای بزرگ و ضایعه ای جبران ناپذیر است )).

آثار:

1. کتاب الحج
2. الهدایة الی من له الولایة
3. نخبة الاشارات فی احکام الخیارات
4. کتاب القضاء
5. کتاب الشهادات
6. بلغة الطالب فی التعلیق علی بیع المکاسب
7. الدر المنضود فی الحکام الحدود
8. نتایج الافکار فی نجاسة الکفار
9. کتاب الطهارة
10. حاشیه بر عروة الوثقی
11. حاشیه بر وسیلة النجاة
12. رساله صلاة الجمعة
13. رساله فی المحرمات بالنسب
14. مسائل الحج
15. افاضة العوائد، تعلیقه بر دررالاصول مرحوم حائری
16. رساله در عدم تحریف قرآن
17. کتاب الحج
18. کتاب الحدود
19. صلاة الجمعة
20. حواشی بر ملحقات عروة الوثقی
21. مجموعه فتاوی
22. مجمع المسائل
23. مناسک حج
24. دلیل الحاج
25. احکام عمره
26. هدایة العباد
27. رساله امر به معروف و نهی از منکر و مسائل اجتماعی اسلام
28. مسائل نماز خوف و مطارده و احکام جبهه