پیامبر اکرم (ص) : ای مسلمان بر تو باد خواندن قرآن زیرا به درستی که قرائت قرآن کفاره گناهان است.

احسن الحدیث

اشعری قمی ، موسی بن حسن بن عامر

اشعری قمی ، موسی بن حسن بن عامر

نام های دیگر: موسی بن حسن اشعری

 موطن: قم

 نام پدر : حسن

تاریخ وفات: قرن سوم

در یک نگاه

در خانه «حسن بن عامر قمی» کودکی پای به عرصه هستی نهاد که نام او را «موسی»، برگزیدند. لقب معروفش اشعری – چون در قم متولد شد و زیست، به «قمی» هم اشتهار یافت – و کنیه او ابوالحسن است.(۱) تاریخ دقیق ولادت این راوی برجسته، ذکر نشده است و از این رو نمی توان در این زمینه اظهارنظر قطعی نمود. با این همه، با توجه به برخی قرائن، شاید بتوان حدس زد که آن بزرگوار در اوایل نیمه اول سده سوم هجری به دنیا آمده است؛ از جمله قرائن مذکور، این است که یکی از استادان روایتی او، محمد بن حسن بن ابی الخطّاب، یکی از برجسته ترین محدثان شیعه، است که او به گفته نجاشی در سال ۲۶۲ رخ به نقاب خاک کشید. طبعاً موسی بن حسین، که از خرمن دانش او بهره مند می شد، در سن و سالی بوده که توانسته است برای گردآوری روایات تلاش کند.(۲)

خاندان

در این که پدر موسی از خاندان اشعری است محل تردید نیست؛ امّا اطلاعات قابل اعتمادی که بتوان بر آن اساس، پی به شخصیت او برد، در دست نداریم. جدّ موسی بن حسن بن عامر، جناب عمران بن عبداللّه بن سعد اشعری قمی است.(۳) عمران از چهره های درخشان این خاندان است که درجه ایمان و باور عمیق و آگاهانه این بزرگوار به منزلت و جایگاه رفیع امامان معصوم، از این نقل تاریخی روشن می شود:

«کشّی از یکی از مردم کوفه نقل می کند که من در مِنا بودم. ناگهان عمران قمی آمد؛ در حالی که با او چند خیمه برای مردان و زنان بود. آن خیمه ها را نزدیک خیمه گاه حضرت امام صادق (ع) به پا کرد، تا این که امام صادق (ع) با اهل و عیال خویش آمدند. حضرت فرمود: این خیمه از کیست؟ گفتند: این خیمه ها را عمران بن عبداللّه قمی، برای شما نصب کرده است. حضرت از مرکب خود، پیاده شد و به خادم فرمود: عمران بن عبداللّه را بخوان! زمانی که آمد، به حضرت عرض کرد: جانم به فدایت! این ها خیمه هایی است که برایتان به پا کرده ام. حضرت فرمود: قیمت آن ها چقدر است؟ عمران در پاسخ گفت: جانم به فدایت! کرباسِ خیمه ها را خودم مخصوصاً برای شما بافته ام و من دوست دارم که این ها را به عنوان هدیه از من قبول فرمایید. در این هنگام امام دست عمران را گرفت و فرمود: از خداوند می خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستد و سایه رحمت و لطف خود را شامل حال شما و خانواده ات بفرماید در روزی که سایه ای نیست، مگر سایه لطف خدا».(۴)

«روزی عمران به محضر امام صادق (ع) رسید. حضرت با او بسیار صمیمی برخورد کرد. چون از خدمت امام رفت، پرسیدند: او چه کسی بود؟ فرمود: او از اهل بیت نجیب(یعنی از خاندان اشعری قمی) است. هیچ ستمگری اراده بدی به شهر قم نمی کند، مگر این که خداوند او را هلاک می کند».(۵)

سرچشمه های دریافت

موسی بن حسن اشعری قمی، چون در خانواده ای رشد یافت که نور اخبار اهل بیت (ع) در آن می تابید، پس طبیعی است که این کودک از محبت و ایمان به آنان بی نصیب نماند. همین عامل باعث شد که او نیز راه پدرانش را پیشه خود سازد و با بهره گیری از محضر بزرگان حدیث، با علوم و اخبار امامان آشنا شود.

شمار استادان او را در کتاب های تراجم راویان تقریباً ۲۵ نفر نوشته اند که جمعی از آنان از چهره های شاخص و صاحب نام عالمان شیعه اند.(۶) در این جا به نام پاره ای از آن ها اشاره می کنیم:

.۱ سندی بن محمد: نام حقیقی او ابان و کنیه اش ابوبشر و پسر خواهر صفوان بن یحیی است. او روایتگری موجّه و بزرگوار و مورد اطمینان دانشوران رجال است؛(۷)

.۲ سلیمان الجعفری: او نیز از برجسته ترین و موجّه ترین یاران امام کاظم و امام رضا (ع) است و حَسَب و نَسَب او به جناب جعفر بن ابی طالب منتهی می شود و بدین جهت به «جعفری» اشتهار دارد. به نظر می رسد که او از طرف مادر به رسول اکرم (ص) و حضرت علی (ع) می رسد؛ چون در حدیثی است که امام موسی بن جعفر (ع) به او فرمود: ای سلیمان! آیا تو فرزند رسول اللّه هستی؟ گفت: آری. فرمود: تو فرزند علی هستی؟ عرض کرد: بله. فرمود: تو پسر جعفر هستی؟ گفت: بله. تا این که امام فرمود: به خدا سوگند! با این که تو از لحاظ دودمان، منزلت رفیعی داری، ولی اگر پیرو اهل بیت نمی بودی و ولایت ما را نمی داشتی، این حسب و نسب برایت هیچ گونه سودی نداشت؛(۸)

.۳ ابوالحسن نهدی؛ .۴ ایوب بن نوح؛ .۵ عباس بن معروف قمی؛ .۶ محمد بن حسین بن ابی الخطاب؛ .۷ محمد بن عبدالحمید؛ .۸ فضل بن عامر؛ .۹ هیثم بن مسروق؛ .۱۰ حسن بن حسین لؤلؤی.(۹)

شاگردان

موسی بن حسن اشعری پس از این که تحت تعلیم و تربیت استادان فراوانی قرار گرفت، خود به تعلیم و تربیت شاگردانی چند همت گماشت. گر چه تعداد شاگردان او انگشت شمار است، اما همان تعداد، از بزرگان حدیث و فقه به شمار می آیند. آن ها عبارتند از: .۱ سعد بن عبداللّه اشعری قمی؛ .۲ محمد بن عبداللّه بن جعفر حمیری قمی؛ .۳ محمد بن یحیی عطّار قمی.(۱۰)

اثر ماندگار

حسن بن موسی اشعری قمی، تنها به تربیت شاگرد بسنده نکرد، بلکه او برای این که اندوخته های خویش را به آیندگان برساند، به تألیف کتاب نیز اقدام ورزید. چندین کتاب حدیث در باب های گوناگون از این محدّث به یادگار مانده است.

نجاشی، این برترین رجال شناس شیعه، در این باره چنین می نگارد: «حسن بن موسی ۳۰ کتاب تصنیف کرد که از آن ها است: کتاب الطلاق؛ کتاب الوصایا؛ کتاب الفضائل؛ کتاب النصائل؛ کتاب الرحمه؛ کتاب الصلوة؛ کتاب الزکوة؛ کتاب الحج؛ کتاب الصیام؛ کتاب یوم و لیله و کتاب الطبّ.(۱۱)

شیخ طوسی نیز در فهرست می گوید: «له کتاب الحج».(۱۲)

این کتاب ها نزد مؤلفان کتب اربعه شیعه موجود بوده و جناب نجاشی هنگام تألیف اثر گرانقدر خود، به آن ها دسترسی داشته است؛ ولی بر اثر گذشت زمان در طی قرن ها، از میان رفته است.

یک نکته

بر اساس برآوردی که از تاریخ تولّد این محدث فرزانه به دست آمد، او در روزگار حیات دو امام معصوم، یعنی حضرت امام هادی و حضرت امام عسکری (ع) ، زندگی می کرد و باید مانند محدثان دیگر جزو یاران آنان محسوب می شد؛ ولی گویا ایشان به حضور آنان نرسیده است؛ زیرا بزرگان تراجم نویس، در این که او از اصحاب امام باشد سکوت کرده اند؛ بلکه شیخ طوسی در کتاب رجال خود، این محدّث قمی را در شمار محدثانی ذکر می کند که بدون واسطه، از امامان نقل حدیث نکرده اند.(۱۳)

منزلت والا

یکی از بهترین روش ها برای شناخت راوی، توجه به سخنان دیگران درباره او است؛ به خصوص که در این عصر دستمان از منابع دست اول کوتاه است و شناسایی راویان، بدون توجه به سخنان بزرگان، به راحتی مقدور نخواهد بود. بنابراین مناسب است که سخن برخی بزرگان را درباره این راوی مورد توجه قرار دهیم.

سخن دقیق و سنجیده نجاشی درباره موسی بن حسن قمی چنین است: «ثقةٌ عینٌ جلیلٌ؛ او محدثی مورد اطمینان، برجسته و بزرگوار است».(۱۴) این سخن نجاشی، پایه سخن تمام رجال شناسان شیعی تا عصر ما قرار گرفته و هر کس به گونه ای به این مضمون اشاره کرده است؛ همانند علّامه حلی، مؤلف وسائل الشیعه، علّامه ممقانی و دیگران.

مدرس و رجالی توانمند آیة اللّه جعفر سبحانی(حفظه اللّه) در این باره می نگارد: «او یکی از فقهای شیعه، محدّث بزرگوار، موجّه و برجسته و دارای تصانیف فراوان است».(۱۵) سخن آیةاللّه سبحانی گویای این معنی است که موسی بن حسن، علاوه بر این که از بزرگان محدثان بوده، در عرصه فقاهت نیز فقیه توانایی بوده است. همچنین کلمه «عین» که در عبارت نجاشی آمده، نشاندهنده موقعیّت ارزشمند و برجسته او در معارف دینی و حدیث است.

برگی زرّین از روایات

یکی از محققان تراجم و رجال، تعداد روایاتی را که این راوی نقل کرده، حدود ۷۶ روایت دانسته است.(۱۶) مناسب است چند روایت وی را بیاوریم.

آداب سوار شدن بر مرکب

موسی بن حسن با واسطه از علی بن ربیعه روایت می کند: چون حضرت علی (ع) پا بر رکاب اسب می نهاد، می فرمود: «بسم اللّه» و هنگامی که بر اسب قرار می گرفت، می فرمود: «الحمدلله الذی کَرّمنا و حَمَلنا فی البرّ و البحر و رزقنا من الطیّبات؛ خدای را سپاس که ما را گرامی داشت و در زمین و دریا ما را حَمْل کرد و ما را از چیزهای پاک و پاکیزه روزی داد». آن گاه حضرت ۳ مرتبه «سبحان اللّه» و ۳ مرتبه «الحمدللّه» و ۳ مرتبه «اللّه اکبر» می گفت و در آخر می فرمود: «ربّ اغفرلی فانّه لایغفر الذّنوبَ الاّ انت». سپس حضرت علی (ع) می فرماید: «هنگامی که من همراه رسول خدا (ص) بودم، او چنین کرد».(۱۷)

آداب زیارت حضرت امام حسین (ع)

با واسطه از امام جعفر صادق (ع) نقل می کند: آن بزرگوار به یکی از یاران خود فرمود: هنگامی که به زیارت امام حسین (ع) می روی، اوّل خداوند عالم را ستایش کن و بر رسول اکرم درود و سلام فرست و بسیار کوشش کن. سپس بگو: «سلام اللّه و سلام ملائکته فیما تروح و تغدو الزاکیات الطاهرات لک و علیک و سلام اللّه و سلام ملائکته المقرّبین…». در ادامه حدیث، آن حضرت روش زیارت امام حسین (ع) و اعمال و دعاهایی که هنگام زیارت باید خوانده شود، برای راوی بیان می فرماید.(۱۸)

چگونگی نماز جماعت

با واسطه روایت می کند از ایّوب بن نوح که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که به مسجد می رود تا نماز جماعت بخواند؛ اما می بیند که صف های نماز پُر است و جای ایستادن در داخل صف ها نیست. لذا در آخر صف ها به تنهایی به نماز جماعت می ایستد؛ آیا این عمل جایز است؟ حضرت در پاسخ فرمود: بله، اشکال ندارد.(۱۹)

نماز در محراب

همچنین از منصور بن حازم نقل می کند: به امام صادق (ع) عرض کردم: من در محراب مسجد نماز می خوانم؛ آیا اشکالی دارد؟ امام فرمود: اگر محراب وسعت دارد، اشکالی ندارد.(۲۰)

نماز خواندن با مُشک

روایت می کند که مردی از امام موسی بن جعفر (ع) پرسید: هنگام نماز خواندن، کیسه مشک(ماده خوشبویی است که از ناف آهو به دست می آید) در جیب یا در لباسم است؛ نماز چه صورت دارد؟ فرمود: اشکالی ندارد.(۲۱)

غروب ستاره

موسی بن حسن اشعری قمی، پس از عمری تلاش در راه حفظ و گسترش معارف اهل بیت، عاقبت به جوار رحمت الهی پر کشید. گویا او در اواخر سده سوم هجری از دنیا رفته است، گر چه زمان غروب این ستاره تابناک حدیث، مانند زمان طلوعش روشن نیست – همچنان که محل آرامگاه او معلوم نیست – شاید مانند ده ها محدّث بزرگ شیعی، در جوار مرقد مطهر حضرت معصومه (س) به خاک سپرده شده است.

پی نوشت ها:

.۱ رجال نجاشی، چاپ داوری، ص ۲۹۰ و چاپ جامعه مدرسین، ص ۴۰۶؛ نقد الرجال، ص ۳۵۶؛ رجال ابن داود، ص ۱۹۳؛ بهجةالآمال، ج ۷، ص ۱۰۸؛ مجمع الرجال، ج ۶، ص ۱۵۴؛ معجم الرجال، ج ۱۹، ص ۳۸؛ رجال شیخ طوسی، ص ۵۱۵؛ موسوعة الفقهاء، ج ۳، ص ۵۹۳؛ الذریعه، ج ۲۵، ص ۹۶ و ۱۱۲؛ فهرست شیخ طوسی، چاپ نشر الفقاهه، ص ۲۴۵؛ تنقیح المقال، ج ۳، ص ۲۵۵؛ جامع الروات، ج ۲، ص ۲۷۵؛ خلاصة الاقوال، ص ۱۶۶؛ وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۳۵۴؛ معجم الثقات، ص ۱۲۵ و دائرة المعارف اعلمی، چاپ بیروت، ج ۱۶، ص ۳۳۳٫

۲ و .۳ رجال نجاشی، چاپ داوری، قم، ص .۲۹۰

.۴ رجال کشی، چاپ مؤسسه اهل البیت، ج ۲، ص .۶۲۴

.۵ همان، و معجم الرجال الحدیث، ج ۱۳، ص .۱۴۳

.۶ معجم رجال الحدیث، ج ۱۹، ص ۳۸؛ رجال نجاشی، ص ۲۹۰ و بهجةالآمال، ج ۷، ص .۱۰۴

.۷ رجال نجاشی، چاپ جامعه مدرسین، ص ۱۴ و .۱۸۷

.۸ تنقیح المقال، ج ۲، ص ۵۵ و معجم الرجال، ج ۸، ص .۲۳۸

.۹ معجم الرجال، ج ۱۹، ص ۳۸؛ تنقیح المقال،ج ۳، ص ۲۵۵ و بهجةالآمال،ج ۷، ص .۱۰ .۱۰۸ تنقیح المقال، ج ۳، ص ۲۵۵ و رجال نجاشی، ص .۲۹۰

.۱۱ رجال نجاشی، چاپ داوری، ص ۲۹۰ و فهرست، چاپ مرتضویه، قم، ص .۱۶۴

۱۲ و .۱۳ رجال شیخ طوسی، ص .۵۱۵

.۱۴ رجال نجاشی، ص .۲۹۰

.۱۵ موسوعةالفقهاء، ج ۳، ص .۵۹۳

.۱۶ همان و معجم الرجال، ج ۱۹، ص .۳۸

.۱۷ بحارالانوار، چاپ منشورات مکتبةالاسلامیه، ج ۷۶، ص .۲۹۵

.۱۸ کامل الزیارات، چاپ مکتبة مرتضویه، نجف، باب ۷۹، حدیث ۱۳، ص .۲۱۹

.۱۹ تهذیب الاحکام، ج ۳، حدیث ۱۷۹، ص .۴۱

.۲۰ همان، حدیث ۱۸۲، ص .۵۸

.۲۱ همان، ج ۲، حدیث ۱۴۹۹، ص ۳۸۹٫

آثار:

  1. کتاب الطلاق
  2. کتاب الوصایا
  3. کتاب الفضائل
  4. کتاب النصائل
  5. کتاب الرحمه
  6. کتاب الصلوة
  7. کتاب الزکوة
  8. کتاب الحج
  9. کتاب الصیام
  10. کتاب یوم و لیله
  11. کتاب الطبّ
  12. کتاب الحج

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری