احسن الحدیث

تفاوت های صفات «الرَّحْمـَْـن» و «الرَّحِيم»

تفاوت های صفات «الرَّحْمـَْـن» و «الرَّحِيم»

تفاوت دوم
عده ‏اى معتقدند رحمتِ برخاسته از واژه «الرَّحْمـَْن» وسيع تر از «الرَّحيم» است که در توجيه اين مطلب دو دليل بيان شده است:
اول آنکه لفظ رحمان از لفظ رحيم بزرگتر است؛ يعنی حروف بيشترى دارد و از اين رو معناى آن نيز گسترده تر است. اين مطلب بنابر استناد به قاعده معروف «زيادَةُ المَبانِى تَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ المَعَانِى» است؛ يعنی فزونى حروف دليلی بر معناى بيشتر است. مثلاً مفهوم فعل «زَلَّ» لرزش و لغزش است، اما «زَلْزَلَ» به لرزش شديد و مكرر تعبير می شود و اين شدت و تکرار لرزش، از فزونى حروف در فعل «زَلزَلَ» نسبت به فعل «زَلَّ» به دست می آيد.
البته اين مطلب عموميت ندارد و اين‏گونه نيست كه در همه جا زيادىِ لفظ، دليلی بر معناى فزون تر باشد. ساختارهاى صَرفى كلام عرب نيز هميشه با اين توجيه سازگار نيست.
دومين دليلی که در توجيه تفاوت وسعت رحمت در اين دو واژه مطرح شده است، قاعده ‏اى است كه در کلام عرب شايع و معمول است و عبارت است از «حَذْفُ المُتَعَلّقِ يُفيدُ العُمُومَ»؛ يعنی حذف متعلّقِ فعلی يا صفتی در جمله، گستردگى و عموميتی را برای آن فعل يا صفت در كلام ايجاد می کند. برای نمونه، جمله «عَلىٌّ عالِمٌ بِالنَّحْو» (على عالم علم نحو است)، نشان می دهد كه تخصّص على در علم نحو (دستور زبان) است، اما اگر گفته شود: «عَلىٌّ عالِمٌ» (على عالِم است)، علمِ على جايگاهی عام دارد و حوزه گسترده ‏اى از همه علوم را دربر می گيرد.
در قرآن نيز براى کلمه «الرَّحْمـَْن» متعلّقى ذكر نشده و گفته نشده است كه خداوند برای چه كسی و چه گروهى «الرَّحْمـَْن» است؛ اما درباره کلمه «الرَّحِيم» چنين تخصيصى ديده می شود: «وَ كَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً» (و به مؤمنان مهربان است).
در اين آيه، رحيميت خداوند همگانی نيست و فقط به مؤمنان اختصاص پيدا کرده است. بندگان صالح و مؤمن و متقیِ خداوند بر سر اين فيضِ خاص ميهمان می شوند و نامحرمانِ مدّعى از اين سفره دور می گردند. اين تفاوت در تعبير، دليلى است بر اينكه حوزه رحمتِ رحيميه خداوند محدود است، اما رحمتِ رحمانيه، گسترده و نامحدود. به عبارتی، واژة «الرَّحْمـَْن» رمز و نمادی از رحمت واسعه و گسترده الهى است؛ همانى كه خداوند می فرمايد:

«وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ»
و رحمت من همه چيز را فرا گرفته است.

امام صادق(ع) نیز در حديث زيبايى می فرمايد:

«الرَّحْمـَْنُ اِسْمٌ خاصٌّ بِصِفَةٍ عامَّةٍ وَ الرَّحِيمُ اِسْمٌ عامٌ بِصِفَةٍ خاصَّةٍ»
«الرَّحْمـَْن» اسمی خاص [از خداوند] است كه دامنه شمول عام دارد و «الرَّحِيم» اسم عامي [از خداوند] است كه دامنه شمول آن خاص است.

قصه رحمت رحمانيه الهى، همان خوان گسترده ‏اى است كه دوست و دشمن از آن روزی می‌خورند و به قول سعدى:

اى كـريمى كه از خـزانه غيب
گـبر و ترسـا وظيفه خور دارى
دوسـتان را كجـا كنى محـروم
تو كه با دشمن اين نظر دارى

نعمت‏ هاى گسترده الهى مانند آب، هوا، نور خورشيد، ماه و... كه در سوره مباركه «الرَّحْمـَْن» نيز به آن ‏ها اشاره شده است، مصاديقی از اين رحمت اند.

 منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

 

Telegram.me/Ahsanalhadis

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری