احسن الحدیث

فرق واژه "حمد" با "مدح"

فرق واژه "حمد" با "مدح"

اين دو واژه شباهت بسياري با يکديگر دارند؛ زيرا حروف اصلي هر دو يکی است (ح، م، د)؛ اما بين اين دو واژه دو تفاوت وجود دارد.
تفاوت اول آن است که «حمد» به طور کلي ستايش و ثنا در قبال جمال و کمالي است که صاحبش داراي عقل بوده و در آن زيبايي و کمال نقش داشته و به اختيارِ خويش چنين حُسني را برگزيده است؛ اما «مدح» اعم از آن است، بدين معنا که نه‌تنها، هم درباره عاقل و هم غيرعاقل به کار می رود، بلکه در کارهاي غيراختياري نيز مصداق دارد؛ براي مثال، وقتي فردي مي‌تواند بد عمل کند، اما عملکردي نيک دارد، شايسته حمد است؛ درحاليکه اگر کردارش به صورت اتفاقي، نيک جلوه کند يا با قهر و جبر، کاري پسنديده انجام دهد، شايسته حمد نخواهد بود؛ بلکه آنچه در خصوص او صورت ميگيرد، «مدح» است.
همچنين انسان در زيبايي هايي همچون زيبايي چهره که در آن نقش ندارد، شايسته «مدح» است و «حمد» نمي شود. به همين ترتيب دُرّ شاهوار و زيبا را نميتوان حمد کرد؛ اين ها فقط درخور مدح هستند؛ زيرا در اينجا درِ اختيار گشاده نيست و تجلّيِ جمالِ الهي است که آن ذره را چنين جذاب نموده است.

تفاوت دوم آن است که حمد همواره در قبال اعمال پسنديده و تمجيدشده صورت مي گيرد و به عبارتی، حمد ناپسند وجود ندارد؛ اما «مدح» اين گونه نيست و در کاربردهاي مثبت و منفى به کار می رود. مثلاً، واژه مداح از ديرباز چندان رايحه خوشى نداشته است. كاربرد آن حتي درباره مداحان اهل بيت(ع) نيز چندان خوشايند نبوده است، بلکه بيشتر به آن ها «ذاكر اهل بيت:» گفته می شده؛ زيرا ذكرِ خاندانى بس عظيم می كردند.
هميشه در دربار سلاطين، مدح ‏كنندگانى بوده‏ اند كه مگس شاهان را شاهين جلوه می دادند و زبان حالشان آن بود كه: «مگسى را كه تو پرواز دهى، شاهين است». حال آنكه مدحِ شقى و ظالم، تكان دهنده عرش خداست. نبىّ مكرّم(ص) فرموده است:

«إِذَا مُدِحَ الْفَاجِرُ اِهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ»
هرگاه فاجري مدح شود، عرش [خداوند] به لرزه درمی آيد و پروردگار، غضب می كند.

به تعبير مولوی:

می بلرزد عرش از مدح شقى
بدگمان گردد ز مدحش متقی

ذکر اين نکته نيز لازم است که حمد علاوه بر آنكه درباره خداوند متعال نيکوست، درباره انسان‏ ها نيز روا و پسنديده است. ازآن سو، در روايت آمده است:

«مَنْ لَمْ يَحْمَدِ النَّاسَ لَمْ يَحْمَدِ اللهَ»
هرآنكس كه مردم را حمد و ثنا نكند، خداوند را نستوده است.

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

 

Telegram.me/Ahsanalhadis

محتوای بیشتر در این بخش: « واکاوي واژۀ «حمد» «حمد و شکر» »

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری