پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

خطبه صد و نود و نه، بخش سوم


ثُمَّ أَدَاءَ الاَْمَانَةِ، فَقَدْ خَابَ مَنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهَا. إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَى السَّماوَاتِ الْمَبْنِیَّةِ، وَ الاَْرَضِینَ المَدْحُوَّةِ، وَ الْجِبَالِ ذَاتِ الطُّوْلِ الْمَنْصُوبَةِ فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ، وَ لاَ أَعْلَى وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا. وَ لَوِ امْتَنَعَ شَیْءٌ بِطُول أَوْ عَرْض أَوْ قُوَّة أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ; وَ لکِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ، وَ هُوَ الاِْنْسَانُ، (إِنَّهُ کَانَ ظَلُوماً جَهُولاً).
سپس (خداوند) اداى امانت (را بر عهده همگان گذارده) آن کس که اهل آن نيست نااميد و ناکام خواهد شد. اين امانت بر آسمانهاى برافراشته و زمينهاى گسترده و کوه هاى مرتفع که از آنها طولانى تر و عريض تر و برتر و بزرگ تر پيدا نمى شود، عرضه شد (ولى آنها قدرت تحمّل آن را نداشتند و آن را نپذيرفتند) و اگر بنا بود چيزى به واسطه (غرور قدرت به خاطر طول و عرض و قوتى که دارد از پذيرش امانت امتناع ورزد به يقين آسمان و زمين و کوه ها امتناع مى کردند; ولى آنها (نه به جهت غرور، بلکه) از عقوبت الهى (به سبب عدم اداى حق آن) وحشت داشتند و آنچه را که موجودى ناتوان تر از آنها ـ يعنى انسان ـ از آن بى خبر بود، درک کردند (آرى) انسان، ستمگر و نادان بود.

 

شرح و تفسیر

اهمیّت اداى امانت

امام(علیه السلام) در بخش سوم خطبه ـ بعد از بیان اهمیّت نماز و زکات ـ مسئله بسیار مهم دیگرى را طرح مى کند که مسئله «اداى امانت» است. همان موضوعى که اگر انجام نشود

همه برنامه ها ابتر و بى نتیجه خواهد بود، مى فرماید: «سپس (خداوند) اداى امانت (را بر عهده انسان ها گذارد) به راستى آن کس که از اهل آن نیست، ناامید و ناکام خواهد شد»; (ثُمَّ أَدَاءَ الاَْمَانَةِ، فَقَدْ خَابَ مَنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهَا).

در اینکه منظور از اداى امانت در اینجا چیست؟ بعضى از شارحان براى آن محدودیت قائل شده و آن را به معناى ولایت و امامت، یا مانند آن دانسته اند، در حالى که قرار گرفتن اداى امانت بعد از نماز و روزه، نشان مى دهد که مفهوم عامّى از آن اراده شده است، زیرا اداى امانت پایه همه فعالیتهاى مثبت اجتماعى است که اگر خیانت در امانتها راه یابد، اعتماد همگان متزلزل مى شود، همکارى اجتماعى از میان مى رود و محیطى مملوّ از سوء ظن و فساد و نابسامانى به وجود مى آید، لذا در روایتى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «إنّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إلاّ بِصِدْقِ الْحَدیثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ إِلَى الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ; خداوند متعال هیچ پیامبرى را مبعوث نکرد مگر اینکه راستگویى و اداى امانت به خوبى و بدان، جزو برنامه هاى او بود».(1)

در حدیث دیگرى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «الأَمانَةُ تَجْلِبُ الْغِنى وَ الْخِیانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ; امانت بى نیازى و ثروتمندى مى آورد و خیانت فقر و نادارى».(2)

شایسته است توجه شود که امانت دو معنا دارد; معنایى خاص که شامل امانتهاى مالى مردم مى شود که نزد یکدیگر مى سپارند و حفظ آن از اوجب واجبات است و دیگر معناى عام که شامل هر گونه موهبت و مسئولیت الهى مى شود. به این ترتیب عمر ما، فرزندان ما، کشور ما، مقامات اجتماعى و حکومتهاى الهى همه، اماناتى است که به ما سپرده شده و باید در آن خیانت نشود.

این مفهوم عام هم شامل امانتهاى مادى مردمى و هم امانتهاى الهى و معنوى مى شود و حفظ همه آنها از ارکان دین است که امام بعد از بیان نماز و زکات به آن پرداخته است.

جمله هاى بعد از آن به خوبى نشان مى دهد که هدف از ذکر امانت در اینجا، همان مفهوم عام است، چون در تعقیب این جمله، امام مى فرماید: «این امانت بر آسمانهاى برافراشته و زمینهاى گسترده و کوههاى مرتفع که از آنها طولانى تر و عریض تر و برتر و بزرگ تر پیدا نمى شود، عرضه شد (ولى آنها قدرت تحمّل آن را نداشتند و آن را نپذیرفتند)»; (إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَى السَّماوَاتِ الْمَبْنِیَّةِ(3)، وَ الاَْرَضِینَ المَدْحُوَّةِ(4)، وَ الْجِبَالِ ذَاتِ الطُّوْلِ الْمَنْصُوبَةِ، فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ، وَ لاَ أَعْلَى وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا).

سپس مى افزاید: «و اگر بنا بود چیزى به واسطه طول و عرض و قوّت و قدرتى که دارد از پذیرش امانت امتناع ورزد، به یقین آسمان و زمین و کوهها امتناع مى کردند; ولى آنها (نه به جهت غرور و قدرت بلکه) از عقوبت الهى (به سبب عدم اداى حق آن) وحشت داشتند و آنچه را که موجودى ناتوان تر از آنها ـ یعنى انسان ـ از آن بى خبر بود درک کردند (آرى) انسان، ستمگر و نادان بود»; (وَ لَوِ امْتَنَعَ شَیْءٌ بِطُول أَوْ عَرْض أَوْ قُوَّة أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ; وَ لکِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ، وَ هُوَ الاِْنْسَانُ، (إِنَّهُ کَانَ ظَلُوماً جَهُولاً)).

این کلام امام اشاره به همان چیزى است که در آیه 72 سوره احزاب آمده است که مى فرماید: «(إِنَّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ عَلَى السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الاِْنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُوماً جَهُولا); ما امانت (تعهّد، تکلیف و ولایت الهى) را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم. آنها از حمل آن سر بر تافتند و از آن هراسیدند; اما انسان آن را بر دوش کشید; او بسیار ظالم و جاهل بود. (چون قدر این مقام عظیم را نشناخت)».

این آیه شریفه مى گوید: «ما در آغاز امانت الهى را بر آسمان و زمین و کوه ها عرضه داشتیم; و آنها از بیم قبول مسئولیت، آن را نپذیرفتند; ولى انسان بار این امانت را بر دوش کشید و ظالم و جاهل بود».

1ـ دو مطلب مهم و پیچیده

در این آیه دو نکته مهم و پیچیده وجود دارد: نخست اینکه منظور از این امانت الهى که آن قدر سنگین بود که آسمان و زمین و کوهها از پذیرش آن سرباز زدند، چیست؟

بسیارى از مفسّران آن را همان تکلیف الهیّه و اوامر و نواهى و ایمان و از جمله ولایت معصومین مى دانند و عدم پذیرش آن از سوى آسمان و زمین به دلیل عدم استعداد آنها براى پذیرش این مسئولیت بود، بنابراین عرضه داشتن این تکلیف الهى بر آنها به زبان حال بوده است، هر چند بعضى معتقدند خداوند در آن زمان عقل و هوش کافى براى مخاطب شدن به دین خطاب را به آنها عطا فرمود; ولى به هر حال انسان با دارا بودن استعداد فوق العاده الهى آن را پذیرا شد.

به یقین این افتخار بزرگى براى انسان است که مخاطب به اوامر و نواهى الهى است و لذا روز بلوغ خود را جشن مى گیرد.

از همین رو «ظلوم و جهول» را به پایان کار تفسیر کرده اند یعنى در پذیرش این بار امانت ظلوم و جهول نبود، بلکه در اداى حقّ آن بر خویشتن ظلم کرد و قدر مقام خود را ندانست و به آن جاهل بود.

این روشن ترین تفسیرى است که مى توان براى آیه فوق کرد; ولى این تفسیر از دو جهت با آنچه در خطبه مورد بحث آمده سازگار نیست. نخست اینکه مى گوید: اگر آسمان و زمین و کوهها زیر بار این امانت نرفتند، به واسطه عقل و هوشیارى آنها بود و دیگر اینکه انسان که از آنها ضعیف تر بود. بر اثر جهل و نادانى به خویشتن ظلم کرد و زیر بار این امانت رفت و به این ترتیب پذیرش این امانت تکلیف، نکته ضعفى براى انسان ها و عدم پذیرش آن از سوى آسمان و زمین نقطه قوتى براى زمین و آسمان محسوب مى شود.

این معنا افزون بر اینکه با آیه فوق نمى سازد با آیات دیگر قرآن نیز سازگار نیست، زیرا خداوند انسان را برترین موجود آفرینش معرفى کرده و درباره او (لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِى ادَمَ... وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیر مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلا)(5) فرموده و تمام فرشتگان را دستور داده است بر او سرفرود آورند و او را «خلیفة الله» در زمین معرفى کرده و در حق او (إِنِّى جَاعِلٌ فِی الاَْرْضِ خَلِیفَةً)(6) فرموده است. آیا ممکن است انسان با این افتخارات، از جماداتى مانند زمین و آسمان و کوهها ضعیف تر و پست تر باشد؟!

این راستى مسئله پیچیده اى است و جمع میان محتواى این خطبه با آیه شریفه کار آسانى نیست و شارحان نهج البلاغه نیز در پى حلّ این مشکل نرفته اند. تنها راه حلى که به نظر مى رسد این است که آیه را یک قضیّه کلیّه بدانیم و کلام امام را بر قضیّه جزئیه حمل کنیم. به این معنا که بگوییم: امام(علیه السلام) ناظر به گروهى از انسانهاست، گروهى که به حکم آیه شریفه (أُوْلئِکَ کَالاَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ)(7) عقل و دانشى ندارند و پرده هاى جهل و غرور و غفلت و هواپرستى بر فکر آنها افتاده و پذیرش این امانت الهى به جاى اینکه مایه افتخارى براى آنها شود سبب بدبختى آنها شده است و نظیر آن را در قرآن مجید درباره بیماردلان و منافقان مى خوانیم: «(وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هذِهِ إِیمَاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِیمَاناً وَهُمْ یَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِینَ فِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ کَافِرُونَ); و هنگامى که سوره اى نازل مى شود بعضى از آنان (به دیگران) مى گویند: این سوره، ایمان کدام یک از شما را افزون ساخت؟ (به آنها بگو): اما کسانى که ایمان آورده اند بر ایمانشان افزوده و آنها (به فضل و رحمت الهى) خوشحالند و اما آنها که در دلهایشان بیمارى است پلیدى بر پلیدیشان افزوده و از دنیا رفتند در حالى که کافر بودند».(8)

سزاوار است این مسئله از سوى پژوهشگران، بیش از این، مورد غور و بررسى قرار گیرد.

2ـ مهمترین نشانه ایمان

حفظ امانت، چه به معناى خاص آن که حفظ سرمایه هاى مالى دیگران است و چه به معناى عام که پاسدارى و حفاظت از تمام سرمایه هاى الهى، معنوى ومادى، فردى و اجتماعى است، از ارکان همه ادیان الهى بوده و هست. حدیث معروف: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إلاّ بِصِدْقِ الْحَدیثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ إلَى الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ» که قبلا به آن اشاره شد دلیل روشنى بر این مطلب است.

حفظ این امانت به قدرى عظیم و سنگین و والاست که آسمانهاى برافراشته ـ و کوه هاى عظیم، استعداد تحمل آن را نداشت و انسان که اشرف مخلوقات بود با استعداد خدادادى این بار را بر دوش کشید، هر چند گروهى ناسپاس را ظلومان و جهولان را در پیش گرفتند و حق آن را ادا نکردند; ولى انبیا و اولیا و پویندگان راه آنها این افتخار بزرگ را حفظ نمودند.

نکته مهم این است که در منابع اسلامى، حقوق زیادى را براى مسلمین نسبت به یکدیگر ذکر شده است; ولى حفظ امانت فراتر از آن است و جزء حقوق بشر محسوب مى شود، لذا در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که در یکى از وصایایش فرمود: «إعْلَمْ أنَّ ضارِبَ عَلىٍّ بِالسَّیْفِ وَ قاتِلِهِ لَوْ إتْمَنَنى وَ اسْتَنْصَحَنى وَ اسْتَشارَنى ثُمَّ قَبِلْتُ ذلِکَ مِنْهُ لأدّیتُ إِلَیْهِ الاَْمانَةَ; بدان اگر آن کس که على(علیه السلام) را با شمشیر ضربه زد و به شهادت رساند اگر امانتى نزد من مى گذاشت یا نصیحتى مى خواست یا مشورتى مى طلبید و من از او مى پذیرفتم امانت را (در هر سه مورد) رعایت مى کردم».(9)

این مسئله تا آن حد اهمیّت دارد که به عنوان بهترین نشانه شخصیت انسان و ایمان او شمرده شده، حتى فراتر از نماز و روزه و حج است.

در حدیث معروفى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «لا تَنْظُرُوا إلى کَثْرَةِ صَلاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ کَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّیْلِ وَ لکِنِ انْظُرُوا إِلى صِدْقِ الْحَدیثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ; تنها نگاه به فزونى نماز و روزه و کثرت حج و کارهاى نیک آنها و سر و صداى مناجاتشان در دل شب نکنید، بلکه به راستگویى و اداى امانت آنان بنگرید».(10)

گواه صدق این حدیث نورانى، تجاربى است که در طول عمر خود دیده ایم. بسیارند کسانى که در مسائل عبادى سخت کوش و کاملا مقیّدند ولى هنگامى که پاى مسائل عالى مخصوصاً اموال کلان به میان مى آید قدمهایشان مى لرزد و مى لغزند.

نکته ها

1. الکافى، جلد 2، صفحه 104 .
2. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 114 .
3. «مبنيّة» از ريشه «بناء» گرفته شده که مفهوم آن روشن است و چون وجود بناء در ساختار زمين و آسمان مطلب واضحى
 است، نياز به بيان ندارد; براين اساس اين واژه اشاره به مفهوم مهم ترى مى کند و آن بلندى و رفعت و عظمت بناست.
4. «مدحوّه»
 از ريشه «دحو» بر وزن «محو» به معناى گستردن گرفته شده است و منظور از «دحوالارض» اين است که در آغاز ـ همان
 گونه که علم زمين شناسى نيز تأکيد مى کند ـ تمام سطح زمين را آبهاى حاصل از باران هاى سيلابى نخستين فراگرفته
 بود; اين آبها تدريجاً در گودال زمين جاى گرفتند و خشکى ها از زير آب سر برآورد و زمين آماده سکونت انسان ها شد.
5. اسراء، آيه 70 .
6. بقره، آيه 30 .
7. اعراف، آيه 179 .
8. الکافى، جلد 5، صفحه 133، حديث 5 .
9. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 114 .
10. توبه، آيه 124 و 125.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟


    • چگونه آیه وضو شکل وضو گرفتن را بیان می کند؟
      دلیل اختلاف وضوی شیعیان و اهل سنت در چیست؟


    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • از آنجا که ساختار صحيفۀ سجاديه و شيوۀ امام زين‌العابدين(ع) در اين کتاب شريف، بر محور دعا

    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • پيامبر عظيم‌الشأن اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله نه فوق بشر، بلکه بشرِ برتر است؛ يعني انساني است که خود

    • مروری بر آیات شفاعت

      قیمت:5,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99784-1-0 انتشارات
    • سیمای یتیم در قرآن
      قیمت:8,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99744-0-3 انتشارات بیان
    • ممهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • عید غدیر 1395

      قیمت:3,000
      انتشار:1395
      (1) جلسه
      تصویری
    • شرح دعای 42 صحیفه سجادیه

      قیمت:13,500
      انتشار:1396
      شابک : 978-964-8472-94-3
    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • ...آنچه تا کنون از خُمکدۀ سخنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام نوشیدیم نشان می‌هد که در نگاه این

    •  استاد مفسر محمد علی انصاری،شارح این تراث علوی،نزدیک به سی سال از عمربا برکت خود را قرین وحی الهی

    • شخصیت با عظمت امام صادق (ع) در اذهان شیعیان با لقب "رئیس مذهب شیعه" پیوندی همیشگی خورده است.

      این

    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • اندوه نامه

      خطبه سوم از مشهورترین و با اهمیت‌ترین خطب نهج البلاغه و به نام شقشقیه مشهور است

      80.000

    • فروغ حکمت

      شرح نهج البلاغه، جلد اول (خطبه های 3-1)، بهار 95

      35000 تومان

       

    • تفسیر موضوعی

      سیمای پیامبر(ص) در قرآن، تفسیر آیاتی است که در قرآن کریم درباره پیامبر رحمت آمده و

    • گفتارهای ویژه

      به بیان دیدگاه های حضرت درباره حقوق متقابل مردم و حاکمیت در نهج البلاغه می پردازد.