احسن الحدیث

خطبه دویست و دوازده

 

اَللّهُمَّ أَیُّمَا عَبْد مِنْ عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَیْرَ الْجَائِرَةِ، وَ الْمُصْلِحَةَ غَیْرَ الْمُفْسِدَةِ، فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا، فَأَبَى بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ النُّکُوصَ عَنْ نُصْرَتِکَ، وَ الاِْبْطَاءَ عَنْ إِعْزَازِ دِینِکَ، فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُکَ عَلَیْهِ یَا أَکْبَرَ الشَّاهِدینَ شَهَادَةً، وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَماواتِکَ، ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ الْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ، وَ الاْخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ.

خداوندا! هر يک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بى مفسده ما را در امر دين و دنيا بشنود و پس از شنيدن از يارى آيين تو و اعزاز دينت سرباز زند و کندى کند. ما تو را بر کار خلاف او به شهادت مى طلبيم. اى کسى که بزرگ ترين شاهدانى! همچنين همه آنها را که در زمين و آسمانهايت سکونت بخشيده اى، گواه بر ضدّ او مى آوريم; و با اين حال مى دانيم که ما را از يارى او بى نياز مى سازى و او را به گناهش خواهى گرفت (و کيفر خواهى داد).

 

شرح و تفسیر

سزاى متخلفان

قرائن نشان مى دهد که این چند جمله پرمعنا و پر از سوز و گداز، بخشى از خطبه طولانى ترى بوده که مرحوم سیّد رضى این قسمت را گزینش کرده و جداگانه آورده است.

بعضى معتقدند این کلام ذیل خطبه 198 قرار داشته است.(1)

هدف اصلى امیرالمؤمنین(علیه السلام) از این خطبه، بسیج کردن یارانش براى جهاد در برابر شامیان غاصب بوده است; ولى به صورت شکوائیّه اى در برابر خداوند; شکوا از کسانى که دعوت عادلانه او را مى شنوند و از شرکت در جهاد سرباز مى زنند. شکوایى که نشان مى دهد تا چه اندازه، امام مظلوم و تا چه حدّ گروهى از اصحابش فاقد احساس مسئولیت بوده اند.

مى فرماید: «خداوندا! هر یک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بى مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یارى آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندى کند. ما تو را بر ضدّ او به شهادت مى طلبیم. اى کسى که بزرگ ترین شاهدانى!»; (اللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْد مِنْ عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَیْرَ الْجَائِرَةِ، وَ الْمُصْلِحَةَ غَیْرَ الْمُفْسِدَةِ، فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا، فَأَبَى بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ النُّکُوصَ(2) عَنْ نُصْرَتِکَ، وَ الاِْبْطَاءَ(3) عَنْ إِعْزَازِ دِینِکَ، فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُکَ عَلَیْهِ یَا أَکْبَرَ الشَّاهِدینَ شَهَادَةً).

قابل توجّه اینکه امام سخن خود را در زمینه دعوت به جهاد با شامیان ستمگر به چهار وصف یا به اعتبارى به دو وصف تأکید کرده است: 1. این سخن سخنى است در مسیر عدالت. 2. هیچ ستمى در آن نیست. 3. سبب اصلاح مردم است. 4. هیچ فسادى بر آن مترتب نیست و آثار مثبت آن در دین و دنیاى مردم ظاهر مى شود.

بدیهى است پیروى از چنین سخنى که سراسر حق و عدالت و صلح و مصلحت است به حکم شرع و عقل لازم است و آنها که برخلاف آن گام بردارند از آیین خداوند متعال و فرمان عقل منحرف شده اند.

نکته دیگر اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: کسانى که با دعوت او به جهاد با شامیان غارتگر سرپیچى کنند از یارى خدا و عظمت بخشیدن به آیین او سرباز زده اند بى آنکه امام(علیه السلام)نفع خاص شخصى در آن داشته باشد.

ضمناً امام با این سخن مى خواهد روشن سازد که مسیر شامیان، مسیر ظلم و جور و مایه فساد در دین و دنیاى مردم است.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن افزون بر به شهادت طلبیدن خداوند متعال، همه موجودات زمین و آسمان را به گواهى مى طلبد و مى فرماید: «تمام آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده اى، به عنوان گواه بر ضدّ او (آن کس که از جهاد با ستمگران سرباز مى زند) مى آوریم; ولى با این حال مى دانیم که ما را از یارى او بى نیاز مى سازى و او را به گناهش خواهى گرفت (و کیفر خواهى داد)»; (وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَماواتِکَ، ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ الْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ، وَ الاْخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ).

امام(علیه السلام) با این شکایت به پیشگاه پروردگار که از دل پرسوز آن حضرت برخاسته، از یک سو به افراد سست و بى تفاوت در امر جهاد اتمام حجّت مى کند و از سوى دیگر یاران وفادارش را هشدار مى دهد که از سستى آن گروه وحشتى به دل راه ندهند و بدانند خدا یار و یاور آنهاست و آن گروه وظیفه نشناس، سرانجام گرفتار کیفر اعمال خود خواهند شد، همان گونه که به گواهى تاریخ بعد از شهادت امام گرفتار شدند و ظالمانى از عمّال بنى امیّه را بر آنها گماردند که بر هیچ یک از آنان رحم نکردند و از هیچ عقوبت و از کیفرى درباره آنان دریغ نداشتند.

شایان توجّه است که در کتاب صفّین نصر بن مزاحم چنین آمده است: هنگامى که امام این سخن را بیان فرمود مردى از طایفه بنى فزاره برخاست و جسورانه به امام خطاب کرد که تو مى خواهى ما را با این سخن براى جنگ با شامیان بسیج کنى و برادران خود را در آنجا به قتل برسانیم. همان گونه که ما را در بصره بردى و برادران خویش را در جنگ جمل کشتیم! هرگز این کار را نخواهیم کرد. مالک اشتر خشمگین شد و برخاست و گفت: اى مردم! او را دستگیر کنید (که او فردى نفوذى از دشمنان ماست) آن مرد فرار کرد و گروهى به دنبال او براى دستگیر ساختنش حرکت کردند او به محلى از بازار پناهنده شد که جاى فروش اسبها بود. سرانجام مردم او را زیر پاهاى خود له کردند.(4)

جمله «جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَمواتِکَ»; (همه آنچه که در زمین و آسمانهایت ساکن ساختى) ظاهراً اشاره به فرشتگان و انسانها و جنّ است، زیرا تعبیر «ساکن ساختى» تناسب با آن دارد (بنابراین «ما» در اینجا به ذوى العقول اطلاق شده است و به شهادت طلبیدن آنها با آنکه قبل از آن، خدا را به شهادت طلبیده، براى تأکید در این امر مهم است، همان گونه که خداوند جز ذات پاکش شاهدان بسیارى بر اعمال ما قرار داده است.

1. تمام نهج البلاغه، ص 491 .
2. «نکوص» مصدر و به معناى خوددارى و عقب نشينى است.
3. «ابطاء» به معناى کندى کردن و تأخيرانداختن از ريشه «بطؤ» بر وزن «قفل» به معناى کندى گرفته شده است.
4. صفين نصر بن مزاحم، ص 94-95.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟