احسن الحدیث

خطبه دویست و چهارده، بخش اول

 

وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ، وَ حَکَمٌ فَصَلَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ، کُلَّمَا نَسَخَ اللّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا، لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ، وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ.
أَلاَ وَ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ لِلْخَیْر أَهْلاً، وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً. وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدَ کُلِّ طَاعَة عَوْناً مِنَ اللّهِ سُبْحَانَهُ یَقُولُ عَلَى الاَْلْسِنَةِ، وَ یُثَبِّتُ الاَْفْئِدَةَ. فِیهِ، کِفَاءٌ لِمُکْتَف، وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَف.

و گواهى مى دهم که خداوند، دادگرى است که همواره، دادگرى داشته و داورى است که هميشه حق را از باطل جدا ساخته و گواهى مى دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست. هر زمان خدا انسانها را به دو بخش تقسيم کرده، آن حضرت را در بهترين آن دو قرار داده است (و پيوسته در صلب پدران پاک و رحم مادران پاکدامن بوده است) هيچ ناپاک دامنى در او سهمى نداشت و هيچ فاجرى در او دخالت نکرد. آگاه باشيد خداوند براى خير و نيکى، اهلى قرار داده و براى حق، ستونهايى و براى اطاعت فرمانش پاسدارانى و به يقين براى شما در انجام هر طاعتى يار و ياورى از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گويا مى کند و قلبها را ثابت نگه مى دارد، به گونه اى که براى آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافى است و براى آن کس که شفا جويد مايه شفاست.

 

شرح و تفسیر

نسب پاک پیامبر(صلى الله علیه وآله)

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه ـ همچون بسیارى از خطبه هاى دیگر ـ از شهادتین آغاز مى کند (هر چند «واو» در «وأشهد» نشان مى دهد که قبل از آن نیز مطالبى بوده است) مى فرماید: «و گواهى مى دهم که خداوند دادگرى است که همواره، دادگرى داشته و داورى است که همیشه حق را از باطل جدا مى سازد و گواهى مى دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ، وَ حَکَمٌ فَصَلَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ).

تعبیر به «عَدْلٌ» که معناى مصدرى دارد براى تأکید است; یعنى ذات خداوند عین عدالت است و جمله «عَدَلَ» که به صورت فعل ماضى، بعد از آن آمده، تأکید دیگرى است و «حَکَمٌ» به معناى داور مفهوم وسیعى دارد که داورى خداوند را در همه زمینه هاى تکوینى و تشریعى، شامل مى شود; او همواره فصل و جداسازى حق را از باطل داشته و خواهد داشت.

عجب اینکه یکى از شارحان نهج البلاغه (ابن ابى الحدید) ضمیر در «انّه» را به مسئله قضا و قدر باز گردانده و معتقد است قبل از این جمله بوده (و سیّد رضى آن را جدا ساخته است) جمعى از شارحان نیز سخن او را پذیرفته اند، در حالى که جمله «وَأشْهَدُ أَنَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ» نشان مى دهد که شهادت قبلى شهادت مربوط به پروردگار است به علاوه «حکم فصل» از صفات خداست; نه صفات قضا و قدر.(1)

توصیف پیامبر(صلى الله علیه وآله) به عبودیّت قبل از رسالت در جمله بالا نشان مى دهد که بزرگ ترین افتخار انسان بندگى خداست و تعبیر به «سیّد عباده» (سرور بندگان خدا) تأکید دیگرى است بر این معنا. آرى! هر چه هست در بندگى پروردگار است.

سپس در ادامه ذکر اوصاف پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، مى افزاید: «هر زمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده، آن حضرت را در بهترین آن دو قرار داده است»; (کُلَّمَا نَسَخَ(2) اللّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا).

اشاره به اینکه نور وجود آن حضرت که در صلب آدم وجود داشت، پیوسته از صلبى به صلب دیگر منتقل مى شد و آنجا که فرزندان متعدّدى از نسلى به وجود مى آمدند نور وجود آن حضرت در آن شاخه اى که بهتر بود قرار مى گرفت و این راه را از طریق بهترینها پیوسته مى پیمود تا در صلب عبدالله قرار گرفت و به رحم آمنه منتقل شد.

باز مى افزاید: «هیچ ناپاکدامنى در او سهمى نداشت و هیچ فاجرى در او دخالت نکرد»; (لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ(3)، وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ).

این همان مضمونى است که در زیارت وارث در مورد فرزندزاده پیامبر، امام حسین(علیه السلام) آمده است: «أشْهَدُ أنَّکَ کُنْتَ نُوراً فی الاَْصْلابِ الشّامِخَةِ وَ الاَْرْحامِ الْمُطَهَّرَةِ، لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجاهِلیَّةُ بِأنْجاسِها وَ لَمْ تُلْبِسْکَ الْمُدْلَهِمّاتُ ثِیابَها; گواهى مى دهم که تو نورى بودى در صلب والاى پدران و رحم پاک مادران و هرگز عصر جاهلیّت با تمام آلودگیهایش تو را آلوده نساخت و جامه هاى سیاه آن بر تو پوشانده نشد».(4)

شبیه همین معنا درباره شخص پیامبر(صلى الله علیه وآله) وارد شده است، آنجا که مى فرماید: «لَمْ یَزَلْ یَنْقُلُنی اللهُ مِنْ أصْلابِ الطّاهِرینَ إلَى الْمُطَهَّراتِ حَتّى أخْرَجَنی فی عالَمِکُمْ هذا لَمْ یُدَنِّسْنی بِدَنَسِ الْجاهِلیَّةِ; پیوسته خداوند مرا از صلب پدران پاک به رحم مادران پاک دامن منتقل کرد تا اینکه متولّد شدم در حالى که هرگز مرا به آلودگیهاى جاهلیّت آلوده نساخت».(5)

این تعبیر که در خطبه بالا و روایت و زیارت نامه وارد شده، اضافه بر بیان فضیلت والاى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، این درس را نیز به همه ما مى آموزد که دوران تربیت انسان براى رسیدن به مقامات بالا از صلب پدران و رحم مادران آغاز مى گردد و عامل وراثت یکى از عوامل تشکیل دهنده شخصیّت انسان است، هر چند عامل منحصر به فرد نیست. در این زمینه سخن بسیار است که در بحثهاى آینده با استفاده از مناسبتها ـ إن شاءالله ـ بیان خواهد شد.

سپس امام(علیه السلام) از پویندگان راه رسول الله که اوصاف او در عبارات گذشته بیان شد دم مى زند تا نشان دهد در سایه تعلیمات آن بزرگوار باید گروههایى در هر عصرى پرورش یابند و راه او را تداوم بخشند، مى فرماید: «آگاه باشید خداوند براى خیر و نیکى، اهلى قرار داده و براى حق، ستونهایى و براى اطاعت فرمانش پاسدارانى»; (أَلاَ وَ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ لِلْخَیْر أَهْلاً، وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً).

اشاره به اینکه در هیچ عصر و زمانى، این راه بدون رهرو نمى ماند و برنامه خیر و حق و اطاعت، تعطیل نمى شود; آنها کسانى هستند که داراى اراده هاى قوّى و نیّات پاک اند و به همین دلیل توفیق الهى شامل حالشان شده است.

جمله «لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً» ممکن است اشاره به امامان معصوم و اوصیاى پیامبر باشد که حامیان حق و پاسداران اطاعت فرمان خدا بودند;

همان گونه که در زیارت جامعه مى خوانیم: «وَالْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فیکُمْ وَ مِنْکُمْ وإِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ أهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ; حق همواره با شما و در میان شما و از ناحیه شماست و به سوى شما مى آید و شما اهل حق و معدن آن هستید» و مخصوصاً در حدیث معروفى که شیعه و اهل سنّت آن را در کتب معروف خود نقل کرده اند، مى خوانیم: «عَلیّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلیٍّ یَدُورُ مَعَهُ حَیْثُما دارَ; على با حق همراه است و حق با على همراه، به هر سو او مى گردد حق نیز با او مى گردد».(6)

نیز ممکن است اشاره به قرآن مجید و سنّت معصومان، یا اشاره به وجود علما و دانشمندان باشد و این احتمال بعید نیست که همه این تفسیرهاى سه گانه در مفهوم جمله هاى بالا جمع باشد.

در ادامه این سخن به رهروان راه آنها بشارت مى دهد که در برابر انبوه مشکلات اطاعت، تنها نیستند و امدادهاى الهى پى در پى به یارى آنها مى آید، مى فرماید: «به یقین براى شما در انجام هر طاعتى یار و یاورى از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا مى کند و قلبها را ثابت نگه مى دارد، به گونه اى که براى آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافى است و براى آن کس که شفا جوید مایه شفاست»; (وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدَ کُلِّ طَاعَة عَوْناً مِنَ اللّهِ سُبْحَانَهُ یَقُولُ(7)عَلَى الاَْلْسِنَةِ، وَ یُثَبِّتُ الاَْفْئِدَةَ. فِیهِ، کِفَاءٌ لِمُکْتَف، وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَف).

آرى! خداوند بندگان مؤمن خویش را تنها نمى گذارد زبانشان را گویا و قلب و اراده آنها را محکم مى دارد. این امر کراراً در آیات قرآن منعکس شده است; موسى بن عمران(علیه السلام) از خدا زبان گویا مى خواهد و خدا به او ارزانى مى دارد، افزون بر اینکه برادرش هارون را به یارى او مى فرستد، تأکید مى کند که تنها نیستید و من با شما هستم، همه چیز را مى شنوم و مى بینم: (إِنَّنِى مَعَکُمَا أَسْمَعُ

وَأَرَى)(8) و در جاى دیگر مى فرماید: «(یُثَبِّتُ اللهُ الَّذِینَ امَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِى الْحَیَاةِ الدُّنْیَا); خداوند کسانى را که ایمان آوردند به جهت گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار مى دارد، هم در این جهان و هم در سراى دیگر».(9)

و این همان چیزى است که پیوسته و همه روزه در نمازها از خداوند تقاضا مى کنیم و مى گوییم: (إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ).

1. در کتاب تمام
نهج البلاغه که جمله هاى مکمّل اين خطبه را آورده است تعبيراتى دارد که به وضوح نشان مى دهد ضمير در «إنّه» به ذات پاک پروردگار باز مى گردد; نه به قضا و قدر (تمام نهج البلاغه، خطبه 22، ص 299). 2. «نسخ» از ريشه «نسخ» بر وزن «مسخ» در اصل به معناى انتقال و جابه جا کردن چيزى است لذا هنگامى که بر اثر حرکت خورشيد
سايه، جابه جا مى شود مى گويند: «نسخت الشمس الظلّ» و به نوشتن چيزى از روى نوشته اى ديگر استنساخ و نسخه بردارى گفته مى شود، چون مطلب را منتقل مى سازد. نسخ در احکام نيز از
اين ريشه گرفته شده، زيرا حکمى جاى حکم ديگرى را مى گيرد و در خطبه بالا نسخ اشاره به انتقال نطفه از پدرى به پدر ديگر است که از طريق وراثت، ويژگيهاى پدران به فرزندان منتقل مى شود. 3. «عاهر» به معناى شخص فاسق و فاجر و آلوده دامن است. 4. مصباح المتهجّد، ص 717 . 5. بحارالانوار، ج 15، ص 117; مجمع البيان، ج 3-4، ص 497 . 6. بحارالانوار، ج 33، ص 376; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 297 . 7. ضمير «يقول» به «الله» بر مى گردد که قبلا ذکر شده و معناى جمله اين است که خداوند زبان آنها را گويا مى کند و خير را بر آن جارى مى سازد. 8. طه، آيه 46 . 9. ابراهيم، آيه 27.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟


    • چگونه آیه وضو شکل وضو گرفتن را بیان می کند؟
      دلیل اختلاف وضوی شیعیان و اهل سنت در چیست؟


    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • از آنجا که ساختار صحيفۀ سجاديه و شيوۀ امام زين‌العابدين(ع) در اين کتاب شريف، بر محور دعا

    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • پيامبر عظيم‌الشأن اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله نه فوق بشر، بلکه بشرِ برتر است؛ يعني انساني است که خود

    • مروری بر آیات شفاعت

      قیمت:5,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99784-1-0 انتشارات
    • سیمای یتیم در قرآن
      قیمت:8,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99744-0-3 انتشارات بیان
    • ممهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • عید غدیر 1395

      قیمت:3,000
      انتشار:1395
      (1) جلسه
      تصویری
    • شرح دعای 42 صحیفه سجادیه

      قیمت:13,500
      انتشار:1396
      شابک : 978-964-8472-94-3
    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • ...آنچه تا کنون از خُمکدۀ سخنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام نوشیدیم نشان می‌هد که در نگاه این

    •  استاد مفسر محمد علی انصاری،شارح این تراث علوی،نزدیک به سی سال از عمربا برکت خود را قرین وحی الهی

    • شخصیت با عظمت امام صادق (ع) در اذهان شیعیان با لقب "رئیس مذهب شیعه" پیوندی همیشگی خورده است.

      این

    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • اندوه نامه

      خطبه سوم از مشهورترین و با اهمیت‌ترین خطب نهج البلاغه و به نام شقشقیه مشهور است

      80.000

    • فروغ حکمت

      شرح نهج البلاغه، جلد اول (خطبه های 3-1)، بهار 95

      35000 تومان

       

    • تفسیر موضوعی

      سیمای پیامبر(ص) در قرآن، تفسیر آیاتی است که در قرآن کریم درباره پیامبر رحمت آمده و

    • گفتارهای ویژه

      به بیان دیدگاه های حضرت درباره حقوق متقابل مردم و حاکمیت در نهج البلاغه می پردازد.