• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

چراغ هدایت (پیرامون امام حسین علیه السلام)بخش

دریافت فایل صوتی

حجم: 3 MB

زمان: 26 دقیقه

بیشتر...

مؤسسه قرآنی «سروش مشکات» افتتاح می‌شود/ آغاز

پس از افتتاح موسسه سروش مشکات به تاریخ پنجم تیرماه، فعالیت‌

بیشتر...

افزایش نامتوازن اعتبارات بخش دین و مذهب در لایحه

سرجمع بودجه بخش دین و مذهب در لایحه بودجه سال ۹۷ نسبت به

بیشتر...

نگاهی به آموزه‌های صحیفه سجادیه در «پرواز از

مراسم «پرواز از زنجیر» با همکاری سپاه علی بن ابیطالب(ع)،

بیشتر...

نبود یک هماهنگ کننده اصلی؛ مهم‌ترین کمبود فعالان

داور حفظ عمومی مسابقه قرآن، عترت و نماز دانش‌آموزان کشور،

بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
36731
84273
107106279
امروز سه شنبه, 31 فروردين 1400
اوقات شرعی

خطبه سیزدهم،آیت الله مکارم شیرازی

و من کلام له(علیه السلام) فی ذمّ اهل البصرة بعد وقعة الجمل. کُنْتُمْ جُنْدَ الْمَرْاَةِ، وَ اَتْباعَ الْبَهیمَةِ; رَغا فَاَجَبْتُمْ، وَ عُقِرَ فَهَرَبْتُمْ. اَخْلاقُکُمْ دِقاق، وَ عَهْدُکُمْ شِقاقَ، وَ دینُکُمْ نِفاق، وَ مَاؤُکُمْ زُعاق، وَ الْمُقیمُ بَیْنَ اَظْهُرِکُمْ مُرْتَهَن بِذَنْبِهِ، وَ الشّاخِصُ عَنْکُمْ مُتَدارَک بِرَحْمَة مِنْ رَبِّهِ، کَاَنّی بِمَسْجِدِکُمْ کَجُؤجُؤِ سَفینَة قَدْ بَعَثَ اللهُ عَلَیْها الْعَذابَ مِنْ فَوْقِها وَ مِنْ تَحْتِها، وَ غَرِقَ مَنْ فی ضِمْنِها.(1)1. مرحوم «محقق خویى» تصریح مى کند که امام(علیه السلام) این خطبه را بعد از پایان جنگ «جمل» ایراد فرمود و مرحوم «طبرسى» در «احتجاج» و «على بن ابراهیم قمى» و «محدّث بحرانى» آن را با تفاوتهایى نقل کرده اند ـ در «مصادر نهج البلاغه» نیز آن را گروهى از دانشمندانى که قبل از «سیّدرضى» مى زیسته اند مانند «دینورى» در «اخبار الطوال» و «مسعودى» در «مروج الذهب» و «ابن قتیبه» در «عیون الاخبار» و «ابن عبدربه» در «عقد الفرید» نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 1، ص 344).
 
سخنى از آن حضرت بعد از واقعه جمل در مذمّت اهل بصره: (اى اهل بصره) شما لشکریان زن بودید و پیروان چهارپا (اشاره به شتر عایشه است) تا زمانى که (شتر) نعره مى کشید به صداى آن پاسخ دادید (و جنگ کردید); امّا همین که شتر پى شد فرار کردید. اخلاق شما پست و پیمانهایتان بى اعتبار و از هم گسسته، و دین شما نفاق و دورویى است و آب شما شور و تلخ است. آن کس که در میان شما اقامت گزیند در دام گناه گرفتار آید و آن کس که از شما دورى گزیند و رخت بربندد، رحمت خدا را دریابد. گویا مى بینم خداوند عذاب را از بالا و پایین بر شهر شما فرستاده و همه آن و کسانى که در آن قرار دارند زیر آب غرق شده، تنها کنگره هاى بلند مسجدتان همچون سینه کشتى روى آب نمایان است.
 
 

در این بخش از خطبه، نخست اشاره به اعمال زشت و صفات مذموم اهل بصره که مخاطبان او بودند فرموده و هفت نکته را یادآور مى شود. در آغاز مى فرماید: «شما لشکر زن بودید» (کُنْتُمْ جُنْدَ الْمَرْاةِ).

درست است که آتش افروزان اصلى جنگ «جمل»، «طلحه» و «زبیر» بودند و شواهد تاریخى نیز مى گوید که معاویه هم در این کار دست داشت ولى بى شک، بیشترین چیزى که مردم را به شرکت در این جنگ خانمانسوز تشویق کرد، حضور عایشه با آن سوابقى که با پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله وسلم) داشت، بود. به خصوص این که لقب «ام المؤمنین» نیز بهانه اى بود براى تشویق مردم به دفاع از مادر. و به همین دلیل على(علیه السلام) «اهل بصره» را لشکر زن خطاب مى فرماید.

در توصیف دوّم مى فرماید: «شما پیروان چهار پا ـ یعنى شتر عایشه ـ بودید!» (وَاَتْباعَ الْبَهیمَةِ).

سپس به بیان دلیل آن پرداخته مى فرماید: «تا زمانى که شتر صدا مى کرد و نعره مى کشید، به صداى او پاسخ مى دادید و جنگ مى کردید، امّا همین که شتر پى شد، فرار کردید!» (رَغا(1)فَاَجَبْتُمْ، وَ عُقِرَ(2) فَهَرَبْتُمْ).

به گفته بعضى از مورّخان، شتر عایشه در جنگ «جمل» به منزله پرچم لشکر بود; و همه، اطراف آن را گرفته بودند و در پاى آن شمشیر مى زدند و مردان جنگى لشکر «طلحه و زبیر» در زیر این پرچم تا آخرین نفس جنگ مى کردند و کشته مى شدند. در بعضى از روایات آمده: در آن روز هفتاد نفر از قریش افسار شتر عایشه را به دست گرفتند و یکى پس از دیگرى کشته شدند. گروهى که بیش از همه در جنگ «جمل» از شتر دفاع مى کردند جنگجویان قبیله «بنى ضبّه» و «ازد» بودند.

امیرمؤمنان چون چنین دید، با صداى بلند فرمود: «وَیْلَکُمْ اِعْقِرُوا الْجَمَلَ فَاِنَّهُ شَیْطان; واى بر شما! شتر را بزنید و پى کنید که آن شیطانى است!» سپس اضافه فرمود: این شتر را بکشید وگرنه عرب، نابود خواهد شد و شمشیرها همچنان در حرکت خواهد بود. این جا بود که جنگ آوران سپاه امام به طرف شتر حمله کردند و در یک حمله برق آسا آن را پى نمودند; شتر بر زمین افتاد و نعره بلندى کشید. آن جا بود که سپاه عایشه شکست خورد و لشکر بصره فرار کردند.

نکته جالب این که در بعضى از روایات آمده که على(علیه السلام) دستور داد لاشه شتر را آتش زنند و خاکسترش را به باد دهند و فرمود: خدا لعنت کند آن را، چقدر به گوساله «سامرى» شبیه است! سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَانْظُر اِلى اِلهِکَ الَّذی ظَلْتَ عَلَیْهِ عاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِى الْیَمِّ نَسْفاً; (اى سامرى!) به این معبودت که پیوسته آن را پرستش مى کرده اى نگاه کن و ببین که ما آن را نخست مى سوزانیم سپس خاکستر آن را به دریا مى پاشیم»!(3)

نکته جالب دیگر این که «عایشه» براى تقویت روانى لشکر «بصره» خواست از روش پیامبر اسلام در جنگ بدر استفاده کند. مشتى سنگریزه برداشت و به سوى اصحاب على(علیه السلام)پاشید و بلند فریاد زد: «شاهت الوجوه; صورتهایتان زشت باد!» (این عمل پیامبر در جنگ بدر(4) یکى از عوامل اعجازآمیز شکست لشکر دشمن بود; در حالى که پایان جنگ «جمل» شکست مفتضحانه اى بود!).

در سوّمین و چهارمین و پنجمین توصیف، به وضع اخلاقى آنها پرداخته، مى فرماید: «اخلاق شما پست و پیمانهایتان بى اعتبار و گسسته و دین شما نفاق و دورویى است!» (اَخْلاقُکُمْ دِقاق، وَ عَهْدُکُمْ شِقاق، وَ دینُکُمْ نِفاق).

تعبیر به «دقاق» که از ماده «دقّت» و در این جا به معناى خُردى و پستى است اشاره به دنیاپرستى «بصریان» و آلودگیها و هوسرانیهاى آنان است و پیمان شکنى آنها اشاره به آن است که در آغاز با امام بیعت کردند سپس بیعت خود را شکسته به دشمنان پیوستند. نفاق آنها از آن جا سرچشمه مى گیرد که ظاهرشان اسلام و دفاع از همسر پیامبر، امّا باطنشان قیام بر ضدّ حکومت اسلامى و جانشین به حقّ پیامبر و همسویى با نفاق افکنان شام بود و تعبیر به «ناکثین» در مورد لشکریان «جمل» به خاطر همین پیمان شکنى و نفاقشان بود.

سپس به ششمین توصیف اشاره کرده و مى فرماید: «آب شما شور و تلخ است» (وَمَاؤُکُمْ زُعاق).

معلوم است چنین آبى که علاوه بر تلخى و شورى، به خاطر مجاورت ساحل دریا آلودگیهاى زیادى نیز دارد; براى سلامتى جسمانى زیانبار و با توجّه به رابطه روح و جسم، در روح و فکر انسان نیز موثّر است. بنابراین مذمّت از آب آنها در واقع نوعى مذمّت از اخلاق آنان است.

سپس به سراغ هفتمین توصیف رفته، مى فرماید: «آن کس که در میان شما اقامت گزیند در دام گناه گرفتار آید (چرا که یا وسوسه هاى نفس شیطانى او را به شرکت در گناه دعوت مى کند و یا حداقل در برابر گناه شما سکوت مى کند)» (وَالْمُقیمُ بَیْنَ اَظْهُرِکُمْ(5) مُرْتَهَن بِذَنْبِهِ).

«و آن کس که از شما دورى گزیند و رخت بربندد و به جاى دیگر رود رحمت خدا را دریابد (چرا که از محیط ظلم و گناه و فساد که در انتظار عذاب الهى است رهایى یافت)» «وَالشّاخِص(6) عَنْکُمْ مُتَدارَک بِرَحْمَة مِنْ رَبِّهِ).

این سخن اشاره اى است به آنچه در روایات دیگر آمده است از جمله در حدیثى که مرحوم «کلینى» در کافى از «ابوالحسن امام هادى»(علیه السلام) نقل مى کند آمده است که حضرت به یکى از یاران خود به نام «جعفرى» فرمود چرا تو را نزد «عبدالرحمن بن یعقوب» دیدم (عبدالرحمن بن یعقوب یکى از منحرفان عقیدتى بود)؟

او عرض مى کند: «عبدالرحمن» دایى من است. فرمود: مگر نمى دانى که او درباره خداوند سخن بسیار بدى مى گوید و او را به صفات مخلوقات توصیف مى کند در حالى که چنین نیست; سپس فرمود: یا نزد او باش و ما را ترک کن یا با ما بنشین و او را ترک نما!

«جعفرى» مى گوید: او هرچه مى خواهد بگوید، وقتى من با او هم عقیده نباشم چه گناهى بر من است؟ حضرت فرمود:«اَما تَخافُ اَنْ تُنَزِّلَ بِهِ نِقْمَةً فَتُصیبَکُمْ جَمیعاً; آیا نمى ترسى که بلایى بر او نازل شود و همه شما را در بر بگیرد»؟(7)

به همین دلیل هنگامى که فساد ـ مخصوصاً فساد عقیدتى ـ محیطى را فرا گیرد و مؤمنان نتوانند با آن مقابله کنند و بیم آلودگى آنان برود باید از آن محیط هجرت کنند و فلسفه هجرت مسلمانان در آغاز اسلام نیز، درست همین معنا بود.

تعبیر به «مُرْتَهَن بِذَنْبَِهِ; در گرو گناه خویش است» اشاره به این است که گناه انسان را اسیر خود مى سازد و گویى به گروگان مى گیرد و رها نمى کند همان گونه که در قرآن مجید آمده است: «کُلُّ نَفْس بِما کَسَبَتْ رَهینَة; هر انسانى در گرو اعمال خویش است».(8)

به هر حال این جمله دلیل روشنى است بر تأثیر محیط بر اخلاق انسانها، یا باید محیط آلوده را پاک کرد و یا از آن هجرت نمود.

سپس امام(علیه السلام) به یکى از مجازاتهاى دنیوى مردم بصره اشاره فرموده، مى فرماید: «گویا مى بینم تنها کنگره هاى مسجدتان همچون سینه کشتى روى آب نمایان است و خداوند عذاب را از بالا و پایین بر شهر شما فرستاده و همه آن و کسانى که در آن بوده اند زیر آب غرق شده اند» (کَاَنّی بِمَسْجِدِکُمْ کَجُؤجُؤِ سَفینَة قَدْ بَعَثَ اللهُ عَلَیْها الْعَذابَ مِنْ فَوْقِها وَ مِنْ تَحْتِها، وَ غَرِقَ مَنْ فی ضِمْنِها).

این سخن اشاره به طوفان شدیدى است که آن شهر را در خود فرو مى برد از بالا سیلاب فرو مى ریزد و از زمین آب مى جوشد همچون «طوفان نوح» همه جا را فرا مى گیرد تنها چیزى که از شهر باقى مى ماند، سقف بلند مسجد آن است.

تشبیه به «جُؤ جُؤ سَفینَة; سینه کشتى» ممکن است اشاره به مناره ها و کنگره هاى بالاى دیوار مسجد باشد که شکل نیم دایره دارد و شبیه سینه کشتى است و قابل توجّه این که در ذیل همین خطبه در روایت دیگرى که بعداً خواهد آمد مى خوانیم: «ما یُرى مِنْها اِلاّ شُرَفُ الْمَسْجِدِ; تنها کنگره هاى مسجد به چشم مى خورد».

در این که آیا این پیشگویى چه زمانى تحقّق یافته است، شارحان نهج البلاغه بحثهاى فراوانى دارند. «ابن ابى الحدید» مى گوید که این پیشگویى دوبار تحقّق یافت و تمام بصره در زیر آب غرق شد; یکى در زمان «قادر بالله»(9) و دیگرى در زمان «قائم بامرالله»(10) (که هر دو از خلفاى بنى عباس بودند) صورت گرفت; تمام «بصره» غرق شد و تنها قسمتى از «مسجد جامع» آن از آب بیرون بود مانند سینه پرنده همان گونه که امیرمؤمنان على(علیه السلام) خبر داد.

امواج عظیمى از دریاى فارس برخاست(11) و سیلابى نیز از کوه هاى اطراف سرازیر شد و تمام خانه ها و آنچه را در آنها بود در کام خود فرو برد و بسیارى از اهل بصره هلاک شدند. اخبار این دو حادثه نزد اهل بصره معروف است و هر نسلى از نسل قبل آن را روایت مى کند.(12)

* * *

نخست این که مى گوید: «وَ فی روایة وَاَیْمُ اللهِ لَتَغْرقَنَّ بَلْدَتُکُمْ حَتّى کَاَنّى اَنْظُرُ اِلى مَسْجِدِها کَجُؤجُؤِ سَفینَة اَوْ نَعامَة جاثِمَة.

سپس مى گوید: وَ فی روایة کَجُؤجُؤِ طَیْر فی لُجَّةِ بَحْر.

سرانجام مى فرماید: وَ فی روایة اُخرى بِلادُکُمْ اَنْتَنُ بِلادِ اللهِ تُرْبَةً: اَقْرَبُها مِنَ الْماءِ، وَ اَبْعَدُها مِنَ السَّماءِ، وَ بِها تِسْعَةُ اَعْشارِ الشَّرِّ، اَلْمُحْتَبَسُ فیها بِذَنْبِهِ، وَ الْخارِجُ بِعَفْو اللهِ. کَاَنّى اَنْظُرُ اِلى قَرْیَتِکُمْ هذِهِ قَدْ طَبَّقَهَا الْماءُ، حَتّى ما یُرى مِنْها اِلاّ شُرَفُ الْمَسْجِدِ، کَاَنَّهُ جُؤجُؤ طَیْر فی لُجَّةِ بَحْر.

 

ترجمه

به خدا سوگند سرزمین شما زیر آب غرق مى شود، گویى من به مسجد آن مى نگرم که همچون سینه کشتى یا شتر مرغى است که خود را به زمین چسبانیده است.

در روایت دیگرى آمده است: همانند سینه پرنده اى که روى آب دریاى عمیق و مواجى نشسته باشد.

نیز در روایت دیگرى مى فرماید: خاک سرزمین شما بدبوترین خاک شهرهاى خداست! از همه، به آب نزدیکتر و از همه شهرها از آسمان دورتر است و «نُه عُشْر» بدیها در محیط شماست. کسى که در آن جا گرفتار مى شود به سبب گناهش مى باشد و آن کس که از آن بیرون مى آید به خاطر عفو و رحمت خداست. گویا مى بینم که آب، تمام شهر شما را فرا گرفته و پوشانیده است و جز کنگره هاى مسجدتان همانند سینه پرنده اى بر دریاى موّاج و عمیق، چیزى دیده نمى شود.

* * *

باید توجّه داشت که روایت نخست تفاوت چندانى با آنچه در روایت سابق آمد ندارد تفاوت آن در این است که با قسم شروع مى شود و با صراحت از غرق این شهر سخن مى گوید و در مورد پیدا بودن مسجد آن از زیر آب تشبیه دیگرى بر تشبیه سابق مى افزاید و مى فرماید: «به خدا سوگند سرزمینتان زیر آب غرق مى شود، گویى من به (بالاترین نقطه) «مسجد» آن مى نگرم که همچون سینه کشتى یا «شتر مرغى» است که خود را به زمین چسبانیده است» (وَاَیْمُ اللهِ لَتَغْرِقَنَّ بَلْدَتُکُمْ حَتّى کَانّى اَنْظُرُ اِلى مَسْجِدِها کَجُؤجُؤِ سَفینَة اَوْ نَعامَة جاثِمَة(13)).

* * *

در روایت دوّم تفاوت بسیار کمتر است فقط به جاى تشبیه سینه کشتى، تشبیه به سینه پرنده آمده است. مى فرماید: «همانند سینه پرنده اى که روى آب دریا نشسته باشد» (کَجُؤجُؤِ طَیْرِ فی لُجًةِ(14) بَحْر).

ولى در سوّمین روایت تفاوتهاى بیشترى با روایتى که در اصل خطبه نقل شد دیده مى شود. در این روایت در ذمّ اهل بصره به سه نکته اشاره کرده، مى فرماید: «خاک سرزمین شما بدبوترین خاک شهرهاى خداست» (بِلادُکُمْ اَنْتَنُ بِلادِ اللهِ تُرْبَةٌ).

«چرا که از همه، به آب نزدیکتر و از همه شهرها از آسمان دورتر است» (اَقْرَبُها مرنَ الْماءِ، وَ اَبْعَدُها مِنَ السَّماءِ).

درست است که تمام دریاهاى جهان در یک سطح قرار دارند و طبعاً همه بنادر از نظر فاصله با آب خورشید یکسانند، ولى بعید نیست که این تعبیر امام(علیه السلام)اشاره به شهرهاى بلاد اسلام باشد که بصره نسبت به سایر آنها در موقعیّتى پست تر قرار دارد و مى دانیم شهرهایى که به سطح دریا نزدیکترند نور کمترى از آفتاب را دریافت مى دارند چرا که هواى مجاور آنها فشرده وغلیظ است و هر جا نور کمترى از آفتاب دریافت دارد، آلودگیهاى بیشترى دارد چرا که نور آفتاب اثر عمیقى در از میان بردن میکروبها دارد.

در دوّمین توصیف مى فرماید: «نُه عُشر بدى ها در محیط شماست!» (وَ بِها تِسْعَةُ اَعْشارِ الشَّرِّ).

این امر ممکن است به خاطر ویژگیهاى اخلاقى مردم آن جا باشد و یا از جهت خاصیت بندر بودن که مرکز رفت و آمد اشخاص مختلف و هجوم فرهنگهاى بیگانه و آلودگیهاى اخلاقى است که از خارج بر آن تحمیل مى شود. و لذا در تاریخ مى خوانیم که بسیارى از حوادث دردناک قرنهاى نخستین اسلام، از همین شهره بصره برخاست.

در سوّمین توصیف مى فرماید: «کسى که در آن جا گرفتار مى شود به سبب گناهش مى باشد و آن کس که از آن بیرون مى آید به خاطر عفو و رحمت خداست» (اَلْمُحْتَبَسُ فیها بِذَنْبِهِ، وَ الْخارِجُ بِعَفْوِ اللهِ).(15)

سپس به سراغ همان جمله اى مى رود که شبیه آن را در روایات گذشته داشتیم، مى فرماید: «گویا مى بینم که آب، تمام شهر شما را فرا گرفته و پوشانیده است و جز کنگره هاى مسجدتان، همانند سینه پرنده اى بر دریاى موّاج و عمیق، چیزى دیده نمى شود» (کَاَنّى اَنْظُرُ اِلى قَرْیَتِکُمْ هذِهِ قَدْ طَبَّقَهَا الْماءُ، حَتّى ما یُرى مِنْها اِلاّ شَرَفُ(16)الْمَسْجِدِ، کَاَنَّهُ جُؤجُؤ طَیْر فی لُجَّةِ بَحْر).

این تعبیرات که در روایات مختلف آمده به خاطر آن است که راویان حدیث گاه قسمتى از آن را نقل به معنا کرده اند و یا در ثبت حدیث گرفتار خطا شده اند و این احتمال که امام این سخن را در چند مورد تکرار کرده باشد و در هر مورد غیر از آنچه قبلا فرموده است فرموده باشد، بعید به نظر مى رسد.

 

نکته ها

1ـ پیشگویى پیامبر(صلى الله علیه وآله) درباره جنگ جمل

جالب توجّه است که در روایات متعددى از پیامبر مى خوانیم که نسبت به داستان جنگ جمل و موضع گیرى «عایشه» در آن، پیشگوییهایى فرموده و به او هشدار داده است، از جمله این که: چون «عایشه» عازم بر خروج شد به جستجوى شترى براى او برآمدند که «هودجش» را حمل کنند; شخصى به نام «یعلى بن امیة» شترى به نام «عسکر» براى او آورد که بسیار درشت اندام و مناسب این کار بود. هنگامى که «عایشه» آن را دید از آن خوشش آمد و در این هنگام شتربان به توصیف قدرت و قوّت شتر پرداخت و در لابه لاى سخنش نام «عسکر» را که نام آن شتر بود بر زبان جارى کرد، هنگامى که «عایشه» این نام را شنید تکان خورد و «اِنّا لله وَ انّا اِلَیه راِجُعون» بر زبان جارى کرد و بلافاصله گفت این شتر را ببرید که مرا در آن حاجتى نیست. هنگامى که دلیلش را از او سؤال کردند، گفت رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم)نام چنین شترى را براى من ذکر فرموده و مرا از سورا شدن بر آن نهى فرموده است. سپس دستور داد شتر دیگرى براى او بیاورند امّا هرچه گشتند شتر دیگرى که مناسب این کار باشد نیافتند; ناچار جهاز شتر و صورت ظاهرى آن را تغییر دادند و نزد او آوردند، گفتند شترى قوى تر و نیرومندتر براى تو آوردیم او هم راضى شد.

«ابن ابى الحدید» بعد از نقل این داستان، داستان دیگرى از «ابومخنف» نقل مى کند که «عایشه» در مسیر راه خود به سوى «بصره» به یک آبادى به نام «حوأب» رسید; سگهاى آبادى سر و صداى زیادى کردند به طورى که شترهاى کاروان رَم کردند.

یکى از یاران «عایشه» گفت: ببینید چقدر سگهاى «حوأب» زیاد است و چقدر فریاد مى کنند، «عایشه» فوراً زمام شتر را کشید و ایستاد، گفت: این جا «حوأب» و این صداى سگهاى «حوأب» بود، فوراً مرا برگردانید! چرا که از «پیامبر» شنیدم که مى فرمود... در این جا به ذکر خبرى پرداخت که پیامبر او را هشدار داده بود: بترس از آن روزى که به راهى مى روى که سگ هاى «حوأب» در آن جا در اطراف تو سر و صداى زیادى خواهند کرد!

در آن جا یک نفر (براى منصرف ساختن عایشه از این فکر) صدا زد: خداى تو را رحمت کند ما مدّتى است از «حوأب» گذشته ایم! گفت: شاهدى دارید؟ آنها رفتند و پنجاه نفر از عرب هاى آن بیابان را دیدند و پاداشى براى آنها قرار دادند که بیایند شهادت دهند این جا «حوأب» نیست! و «حوأب» را پشت سر گذاشتید; «عایشه» پذیرفت و به راه خود ادامه داد!(17)

عجیب این است که این گونه مطالب، سبب تردد «عایشه» مى شد ولى آن همه روایات صریحى که از پیامبر اکرم درباره على(علیه السلام) شنیده بود و راوى بسیارى از آنها خود او بوده است، سبب تردید و انصراف او نشد; و این از عجایب است! در ضمن از این داستانها استفاده مى شود که او به آسانى فریب مى خورد و تغییر عقیده مى داد.

 

2ـ نکوهش اهل بصره

آنچه در خطبه بالا از مذمّت اهل «بصره» آمد، قسمتى از آن مربوط به تأثیر آب و هوا و موقعیّت شهر و وضع اجتماعى آن جا (که بندرگاه بود; و محل ورود انواع فرهنگها و افکار و اخلاق آلوده، که به طور طبیعى در آن جا و مانند آن بوده و هست) مى باشد ولى بخشى از آن مربوط به صفات و روحیّات ساکنان آن جا بوده، که این قسمت لزومى ندارد در هر عصر و زمانى چنان باشد; بلکه اشاره به مردمهمان عصر و همان زمان است که به آسانى تسلیم برنامه هاى زشت و نفاق افکن «طلحه» و «زبیر» شدند و پیمان خود را با على(علیه السلام) شکستند و آن همه کشته در این راه خطا، دادند. بنابراین مانعى ندارد که در اعصار دیگر، نیکان و پاکانى در آن جا باشند.

به همین دلیل در بعضى از روایات، مدح و ستایش این شهر نیز دیده مى شود; از جمله در خطبه اى که از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده، ضمن بر شمردن بخشهایى از حوادث سختى که بر این شهر مى گذرد مى خوانیم که امام(علیه السلام)اهل بصره را مخاطب ساخت و فرمود: خداوند براى هیچ یک از شهرهاى مسلمین شرافت و کرامتى قرار نداده، مگر این که در شما برتر از آن را قرار داده است... قاریان شما بهترین قاریان قرآنند و زاهدان شما بهترین زاهدان، عابدان شما بهترین عبادت کنندگان و تاجران شما بهترین و صادقترین تاجرانند... کودکان شما باهوش ترین و زنان شما قانعترین زنانند.(18)

هیچ منافاتى ندارد که قوم و ملّتى بر اثر برخوردار شدن از تعلیم و تربیت کافى و خودسازى و تهذیب نفوس، رذایل اخلاقى را کنار بگذارند و به سوى فضایل گام بردارند; به خصوص این که مفاسد اخلاقى آنها رسواییهایى همچون جنگ جمل و پیامدهاى نامطلوب آن به بار آورد و آنها را تکان دهد و بیدار کند.

 

3ـ تأثیر محیط در اخلاق

از تعبیراتى که امام(علیه السلام) در این خطبه داشتند دو نکته به خوبى روشن مى شود: نخست تأثیر محیط طبیعى و جغرافیایى در خلق و خوى انسانها (آن جا که فرمود: ماؤُکُمْ زُعاق... بِلادُکُمْ اَنْتَنُ بِلادِ اللهِ تُرْبَةً اَقْرَبُها مِنَ الْماءِ وَ اَبْعَدُها مِنَ السَّماءِ) و دیگر تأثیر محیط اجتماعى در اخلاق انسانهاست (آن جا که فرمود: وَالْمُقیمُ بَیْنَ اَظْهُرِکُمْ مَرْتَهَنِ بِذَنْبِهِ).

ولى مسلّم است که تأثیر اینها در حدّ فراهم آوردن زمینه هاست و هرگز علّت تامّه نیست; به همین دلیل در چنین محیط هایى همیشه افراد خوب و شایسته اى پیدا مى شوند; و به عکس در مناطقى که آب و هواى مناسب براى خلق و خوى سالم دارد و از محیط اجتماعى خوبى نیز برخوردار است، افراد شرور و فاسد و زشت سیرتى نیز پیدا مى شوند.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟