پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

خطبه صد و شصت و پنج، بخش ششم

 

وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّةِ وَالْهَمَجَةِ إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِیتَانِ وَ الْفِیَلَةِ! وَ وَأَى عَلَى نَفْسِهِ إِلاَّ یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ، إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ، وَالْفَنَاءَ غَایَتَهُ.

پاک و منزه است آن کس که (حتى) براى مورچگان ريز و پشه هاى خرد، دست و پا قرار دارد و بالاتر از آن ها ماهيان بزرگ (و نهنگ ها) و فيل را آفريد و مقرر داشته هر موجودى را که روح در آن دميده سرانجام رهسپار ديار فنا کند (و تنها ذات پاک او باقى و برقرار خواهد بود).

 

شرح و تفسیر: از پشه هاى ریز گرفته تا نهنگ ها و فیل ها

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه اشاره کوتاهى به شگفتى هاى دیگر جانداران مى کند تا تصوّر نشود عجایب و شگفتى ها مخصوص طاووس است; مى فرماید: «پاک و منزه است آن کس که (حتى) براى مورچگان ریز و پشه هاى خرد، دست و پا قرار دارد و بالاتر از آن ها ماهیان بزرگ (و نهنگ ها) و فیل را آفرید» (وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ(1) قَوَائِمَ(2) الذَّرَّةِ(3) وَالْهَمَجَةِ(4) إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِیتَانِ(5) وَ الْفِیَلَةِ!).

امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه به دو جاندار از کوچک ترین جانداران یعنى مورچه و پشه هاى ریز و به دو حیوان بزرگ که عظیم ترین جانداران روى زمین اند، اشاره مى کند: نهنگ در دریاها و فیل در خشکى. مخصوصاً توجّه مخاطبان خود را به دست و پاى مورچگان و پشه ها جلب مى کند; دست و پایى که داراى تمام ویژگى هاى دست وپاى فیل است; خم و راست مى شود و از مغز فرمان مى گیرد و به جوانب مختلف انعطاف مى یابد; همواره تغذیه مى شود و براى خود اعصاب و عضلات و مفاصل و مانند آن دارد و به راستى اگر یکى از پاهاى آن ها را زیر میکروسکوپ هم قرار دهیم و در ساختمان آن اندکى بیندیشیم به قدرت و علم بى پایان خدا آشنا خواهیم شد. همچنین اگر درباره حیوانات بزرگ بیندیشیم که مثلا قلب بعضى از نهنگ ها یک تن وزن دارد و بچه هاى آن ها در زیر آب، شیر مادر مى خورند; به این گونه که مادر شیر خود را در آب مى ریزد و نوزاد او بلافاصله آن را مى نوشد! و سایر شگفتى هاى آن ها، درس بزرگى از توحید و خداشناسى است; گرچه مورچه ها ـ براى مثال ـ آن قدر در اطراف ما زیادند و ما با آن ها عادت کرده ایم که نمى دانیم ساختمان یک مورچه از ساختمان یک هواپیماى غول پیکر مهم تر است. قرآن مجید مى گوید: «(وَکَأَیِّنْ مِّنْ آیَة فِى السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ); و چه بسیار نشانه اى (از خدا) در آسمان ها و زمین که آن ها از کنارش مى گذرند و از آن روى گردانند».(6)

و در پایان این بخش اشاره به سرنوشت حتمى همه جانداران یعنى مرگ و نیستى کرده، چنین مى فرماید: «و مقرر داشته هر موجود زنده اى که روح در آن دمیده سرانجام رهسپار دیار فنا کند». (وَ وَأَى(7) عَلَى نَفْسِهِ إِلاَّ یَضْطَرِبَ شَبَحٌ(8) مِمَّا أَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ، إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ، وَالْفَنَاءَ غَایَتَهُ).

آرى، سرانجام هر جنبده اى و صاحب روحى مرگ است و این سخن از یک سو اشاره اى به این است که حیات دنیا با تمام زیبایى ها و شگفتى هایش پایدار نمى ماند و نمى توان دل بر آن بست و از سوى دیگر با مقایسه مرگ و زندگى این موجودات، بهتر مى توان به عظمت آفریدگار پى برد; زیرا اهمّیّت هر چیز به هنگام فنایش ظاهر مى شود.

* * *

نکته

اندکى از شگفتى هاى ماهى هاى بزرگ و فیل ها

درباره شگفتى هاى آفرینش مورچگان در تفسیر خطبه 185 که امام(علیه السلام)بیان مشروحى درباره آن ها دارد به خواست خدا بحث خواهیم کرد; در این جا تنها اشاره اى به زندگى ماهیان بزرگ (نهنگ ها) و فیل مى کنیم:

نهنگ ها:

دانشمندان مى گویند: در دریاهاى جهان پانزده هزار نوع ماهى وجود دارد. بعضى از آن ها بسیار کوچکند که از یکى دو سانتى متر تجاوز نمى کنند و بعضى از آن ها مانند نهنگ هاى عظیم (که بالن، بال و وال نیز نامیده مى شود) طول بدنشان تا سى متر و وزنشان به سى تن مى رسد. آن ها شگفتى هاى زیادى دارند; مانند:

معده آن ها بسیار بزرگ است که چند خروار خوراک در آن ها جاى مى گیرد!

بچه هاشان هنگام تولد از سه تا شش متر طول دارند!

نوزادان آن ها از شیر مادر که مانند فواره از بدن او خارج مى شود در زیر آب مى نوشند!!

آن ها براى تنفس همیشه روى آب حرکت مى کنند و بیش از یک ساعت نمى توانند زیر آب بمانند.

آن ها بزرگترین جانوران دریایى و بزرگ ترین حیوانات روى زمین اند و جزء پستانداران محسوب مى شوند.

بدن آن ها چربى بسیار زیادى دارد که مورد استفاده در صنایع مختلف است و به جاى دندان، تیغه هاى استخوانى دراز و خطرناکى دارند و شکارچیان به علت استفاده از چربى ها و تیغه هاى دهانشان این حیوانات را با تدابیر مخصوصى شکار مى کنند.

* * *

 

فیل ها:

در حال حاضر، فیل بزرگترین جانور خشکى است و دو نوع مهم دارد: فیل هاى هندى که به آن فیل آسیایى نیز مى گویند و فیل هاى آفریقایى.

فیل هاى آسیایى بزرگ تر و براى تربیت، زودتر از فیل هاى آفریقایى آماده مى شوند.

خرطوم فیل در واقع بینى و به جاى لب بالاى اوست; اما عملا کار دست را انجام مى دهد; یعنى فیل با خرطوم خود غذا به دهان مى برد و به هنگام گرما آب به پشت خود مى پاشد.

فیل، علف خوار است و با خرطوم بلند خود، علف ها را از زمین جمع مى کند و به دهان مى گذارد و به وسیله عاج هاى پرقدرت و تیز خود ریشه ها را از زمین بیرون مى آورد.

فیل حیوان بسیار باهوشى است که براى کارهاى مختلف قابل تربیت است و در سیرک ها حرکات بسیار دقیق و شگفت انگیزى از خود نشان مى دهد.

فیل ها در جنگل به طور اجتماعى زندگى مى کنند و این خود دلیلى بر هوشیارى آن هاست.

عمر فیل ها گاهى تا صد و پنجاه سال مى رسد! دندان فیل موسوم به «عاج» بسیار گران بهاست و از آن اشیاى زینتى فراوانى مى سازند.

در گذشته شاهان و حکمرانان آسیا به فیل هاى خود مى بالیدند و گاه لشکرى از فیل سواران تشکیل مى دادند. فیل هاى سلطنتى را مى آراستند و یراق هاى بسیار زیبا به آن ها نصب مى کردند.

شگفتى هاى فیل ها و ماهیان بزرگ، بیش از آن است که در این مختصر بگنجد و امام امیرالمؤمنان(علیه السلام) با توجّه به این ویژگى ها آن ها را از آیات عظیم خلقت شمرده است.(9)

 

1. «ادمج» از ماده «دموج» به معناى استحکام بخشيدن گرفته شده است.
2. «قوائم» جمع «قائمه» به معناى ستون و در اين جا اشاره به دست و پاهاست که   ستون هاى بدن محسوب مى شوند.
3. «ذرّة» به معناى مورچه کوچک است و به معناى ذرات گرد و غبار و در عصر ما به اتم نيز معنا شده است.
4. «همجة» به معناى پشه کوچک است و جمع آن «همج» (بر وزن کرج) است.
5. «حيتان» جمع «حوت» به معناى ماهى است.
6. يوسف، آيه 105.
7. «وأى» از ماده «وأى» (بر وزن سعى) به معناى وعده دادن گرفته شده است.
8. «شبح» به معناى شخص و هر چيزى که در برابر انسان آشکار مى شود و حس آن را درک مى کند، آمده است.
9. به دائرة المعارف موسوم به «فرهنگ نامه و لغت نامه فرهنگ عميد» مراجعه فرماييد.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

پیوندها