پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

خطبه صد و هشتاد و سه، بخش دوم

 

منها: فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ. حُجَّةُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ. أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ، وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ. أَتَمَّ نُورَهُ، وَ أَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ، وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ ـ وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَى بِهِ. فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ، وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً، وَ آیَةً مُحْکَمَةً، تَزْجُرُ عَنْهُ، أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ، فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ. وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْکُمْ بِشَیْء سَخِطَهُ عَلَى مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ، وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْء رَضِیَهُ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ. وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَر بَیِّن، وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْل قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکُمْ. قَدْ کَفَاکُمْ مَؤُونَةَ دُنْیَاکُمْ، وَ حَثَّکُمْ عَلَى الشُّکْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ.

قرآن امرکننده و بازدارنده است، خاموش است و گويا، و حجت خداست بر خلق. خداوند پيمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است. نور خدا را (در ميان بندگان به وسيله آن) کامل ساخت و دين و آيينش را با آن به حدّ کمال رساند. پيامبرش(صلى الله عليه وآله) را در حالى از اين جهان برد که احکام هدايتگر قرآن را به خلق، رسانده بود. حال که چنين است خدا را آن گونه بزرگ بشماريد و توصيف کنيد که خود (در قرآن) بيان کرده، خداوند چيزى از دينش را بر شما پنهان ننموده و هيچ مطلبى را که سبب رضا يا ناخشنوديش باشد وانگذاشته است جز اينکه (در قرآن) نشانه اى آشکار و آيه اى محکم و روشن براى آن قرار داده که از آن باز مى دارد يا به سوى آن دعوت مى کند. (بازداشتن از معاصى و دعوت به سوى اطاعت) رضا و خشم او در گذشته و حال يکسان است. (و اين احکام مخصوص به گروه خاصّى نيست) بدانيد خداوند هيچ گاه به سبب کارى که بر پيشينيان خشم گرفته خشنود نمى شود و هرگز بر شما به سبب چيزى که از پيشينيان راضى شده است، خشمگين نمى گردد. (آرى) شما در راه روشنى گام بر مى داريد (که همه انبيا به آن دعوت کرده اند) و همان سخنى را مى گوييد که بزرگان پيش از شما گفته اند. خداوند نياز دنياى شما را برطرف ساخته و شما را به شکر نعمتهايش ترغيب کرده (تا نعمتش را بر شما افزون کند) و ذکر و يادش را با زبان بر شما واجب ساخته است (تا دلهايتان همواره بيدار باشد).

 

شرح و تفسیر

هدایت الهى در سایه قرآن

در بخش اول خطبه امام(علیه السلام) درباره مبدأ و معاد و صفات جمال و جلال الهى و پاداش و کیفر روز قیامت و همچنین بعثت انبیا و رسولان الهى و بیان حلال و حرام براى آنها سخن گفت.

در این بخش درباره قرآن مجید که برترین معجزه پیامبر اسلام و جامع ترین دستور العمل تا روز قیامت است سخن مى گوید و اوصاف مختلفى براى آن ذکر مى کند که همگى دلالت بر جامعیّت قرآن دارد.

مى فرماید: «قرآن امرکننده و بازداره است، خاموش است و گویا، و حجت خداست بر خلق. خداوند پیمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است»; (فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ. حُجَّةُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ. أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ، وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ).

به این ترتیب امام(علیه السلام) هفت وصف مهم را براى قرآن ذکر فرموده است که براى بیان اهمیّت قرآن و موقعیت آن کافى است. جمله «آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ» در واقع هر کدام دو وصف است براى قرآن که واو عاطفه در میان آنها حذف شده است; یعنى قرآن اوامر و نواهى اى دارد و در برابر بعضى از امور که مصلحت در سکوت بوده ساکت شده است و در برابر امورى که آگاهى از آن براى همگان لازم بوده زبان گشوده است، یا اینکه قرآن به حسب ظاهر خاموش است، زیرا خطوط و نقوشى بیش نیست; ولى در حقیقت با صد زبان سخن مى گوید و حقایق را فاش مى سازد.

جمله «أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ» اشاره به پیمانى است که به هنگام اظهار ایمان به توحید و رسالت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) خداوند و پیامبرش از مؤمنان گرفته اند، زیرا وقتى کسى اظهار ایمان نسبت به این دو اصل مى کند مفهومش تسلیم در برابر فرمان خدا و دستورات پیامبر(صلى الله علیه وآله) است.

یا اینکه خداوند از طریق اعطاى عقل، از یک سو و فطرت توحیدى، از سوى دیگر این پیمان را از راه تکوین از همه انسانها گرفته است تا به فرمانش گردن نهند و به کتابش عمل کنند.

جمله «وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ» اشاره به همان حقیقتى است که در قرآن مجید آمده و مى فرماید: (کُلُّ نَفْس بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ)(1) هر کسى در گرو اعمال خویش است. همان گونه که عین مرهونه (چیزى را که گرو گذاشته اند) بدون پرداختن بدهى ها آزاد نمى شود، همچنین تا انسان وظایف الهیش را انجام ندهد به آزادى و حریّت واقعى نخواهد رسید.

در ادامه این سخن، امام(علیه السلام) با بیان دو وصف دیگر براى این کتاب بزرگ آسمانى، عمق اهمیّت آن را آشکارتر مى سازد و مى فرماید: «خداوند به وسیله قرآن، نور خود را (در

میان بندگان) کامل ساخت و دین و آیینش را با آن به حدّ کمال رساند»; (أَتَمَّ نُورَهُ، وَ أَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ).

منظور از نور در اینجا همان فیض الهى است که از طریق قرآن به بندگان رسیده و تعبیر «أَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ» اشاره به آیه (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ)(3) است که با نزول قرآن و پیام ولایت، دین کامل شد.

امام(علیه السلام)در ادامه سخن به بیان جامعیّت احکام اسلام و قرآن پرداخته، مى فرماید: «خداوند پیامبرش(صلى الله علیه وآله) را در حالى از این جهان برد که احکام هدایت قرآن را به خلق، رسانده بود (و حلال و حرام را به طور کامل براى همگان تبیین نمود)»; (وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ ـ وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَى بِهِ).

سپس چنین نتیجه گیرى مى کند; «حال که چنین است خدا را آن گونه بزرگ بشمارید که خود (در قرآن) بیان کرده است»; (فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ).

اشاره به اینکه از پیش خود صفاتى براى خدا قرار ندهید و در مقام عبادت و نیایش و تعظیم و تقدیس پروردگار از خود چیزى اختراع نکنید بلکه در همه این امور تابع هدایتها و دستورهاى او باشید که در قرآن آمده است (این تعبیر ممکن است اشاره به توقیفى بودن صفات خدا و تعبّدى بودن عبادات باشد).

سپس به بیان علّت این موضوع مى پردازد و مى فرماید: «چنان که خداوند چیزى از دینش را بر شما پنهان نکرده است، و هیچ مطلبى را که سبب رضایت او یا ناخشنودیش باشد وانگذاشته، جز اینکه (در قرآن) نشانه اى آشکار و آیه اى محکم و روشن براى آن قرار داده است که از آن باز مى دارد یا به سوى آن دعوت مى کند»; (فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ، وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً(4)، وَ آیَةً مُحْکَمَةً، تَزْجُرُ عَنْهُ، أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ).

به بیان دیگر، خداوند نسبت به همه اوامر و نواهیش اتمام حجّت فرموده و رسول خدا در رساندن پیام الهى کوتاهى نکرده ; اصول را روشن ساخته و فروع را تبیین کرده است، بنابراین جایى براى ابداعات این و آن نگذاشته است.

در ادامه مى فرماید: این احکام مخصوص زمان پیامبر نبود، بلکه «رضا و خشم (و قانون) او در گذشته و حال و آینده یکسان است»; (فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ).

بنابراین نباید بعضى به این بهانه متوسل شودند که احکام عصر پیامبر مخصوص آن زمان بوده و با تغییر زمان و دگرگونى محیط باید اجتهاد تازه اى به راه اندازیم! در واقع این جمله امام اشاره به مضمون حدیث معروف نبوى است: «حَلالُ مُحَمَّد حَلالٌ أبَداً إلى یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرامُهُ حَرامٌ أبَداً إلى یَوْمِ الْقِیامَةِ».(5)

در ادامه این سخن و در تأکید وحدت برنامه هاى الهى درباره همه انسانها، اعم از آیندگان و گذشتگان و حال، مى افزاید: «بدانید خداوند هیچ گاه از شما خشنود نمى شود به کارى که بر پیشینیان به سبب آن، خشم گرفته، و هرگز بر شما خشمگین نمى شود به چیزى که از پیشینیان راضى شده است. (آرى) شما در راه روشنى گام بر مى دارید (که همه انبیا به آن دعوت کرده اند) و همان سخنى را مى گویید که بزرگان پیش از شما گفته اند»; (وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْکُمْ بِشَیْء سَخِطَهُ عَلَى مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ، وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْء رَضِیَهُ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ. وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَر بَیِّن، وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْل قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکُمْ).

همه این تعبیرات اشاره به آن است که اصول تعلیمات انبیا و رجال وحى یکى است و برنامه سعادت و تکامل انسانها که از سوى خدا به وسیله مردان وحى ابلاغ شده است یکسان است، هر چند با گذشت زمان تکامل بیشترى یافته است و این در واقع یکى از شاخه هاى توحید است. این همان چیزى است که قرآن مجید مى گوید: «(آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللهِ وَمَلاَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَد مِّنْ رُسُلِهِ) ; پیامبر به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان نیز همگى به خدا و فرشتگانش و کتابهاى او و رسولانش ایمان آورده اند (و مى گویند) ما در میان هیچ یک از رسولان او فرق نمى گذاریم (و به همه ایمان داریم)».(6)

امام(علیه السلام) در پایان این بخش به چند نکته پر اهمّیت اشاره کرده، مى فرماید: «خداوند نیاز دنیاى شما را برطرف ساخته و شما را به شکر نعمتهایش ترغیب کرده (تا نعمتش را بر شما افزون کند) و ذکر و یاد خود را با زبانهایتان بر شما واجب ساخته است (تا دلهایتان همواره بیدار باشد)»; (قَدْ کَفَاکُمْ مَؤُونَةَ دُنْیَاکُمْ، وَ حَثَّکُمْ عَلَى الشُّکْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ).

اشاره به اینکه از یک سو شما را مشمول انواع نعمتها ساخته و به حکم (وَسَخَّرَ لَکُمْ مَّا فِى السَّمواتِ وَ مَا فِى الاَْرْضِ)(7) و (هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَکُمْ مَّا فِى الاَْرْضِ جَمِیعاً)(8) همه مواهب زمین و آسمان را از نور آفتاب گرفته تا باران حیاتبخش و نسیم روح پرور و چشمه ها و نهرها و منابع زیرزمینى و رو زمینى، همه را مسخّر شما کرده است. از سوى دیگر، به شما دستور شکرگزارى داده، همان کارى که موجب فزونى نعمت و بقاى مواهب الهى و الطاف او خواهد شد. از سوى سوم شما را وادار به یاد او کرده، یادى که مایه آرامش دلها و نجات از چنگال شیطان است: «(أَلاَ بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) ; بدانید با ذکر خدا دلها آرامش مى پذیرد».(9) «(إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنْ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُّبْصِرُونَ) ; آنها که تقوا پیشه کنند هنگامى که وسوسه اى از شیطان به آنها مى رسد به یاد خدا مى افتند و بینا مى شوند (و راه نجات را پیدا مى کنند)».(10)

اینکه ملاحظه مى شود امام(علیه السلام) از میان همه اعمال واجب و مستحب بر ذکر زبانى تکیه کرده به جهت آن است که ذکر با زبان، مایه بیدارى دل است و این بیدارى سرچشمه اصلى حرکت به سوى خیر و سعادت است. افزون بر این اگر زبان در اختیار ذکر خدا قرار نگیرد در اختیار شیطان قرار خواهد گرفت و مى دانیم که بخش مهمّى از گناهان کبیره با زبان انجام مى شود.

این نکته نیز حائز اهمیّت است که توجه به نعمتها و شکر منعم در برابر نعمتها، پایه اصلى معرفة الله است همان گونه که در علم عقاید آمده است.

نکته ها

1. یکسان بودن حکم خدا در اولین و آخرین

از نکات مهمى که در این بخش از خطبه، امام بر روى آن تأکید مى کند یکسان بودن اصول احکام الهى در میان همه اقوام و ملل و گذشتگان و مردم امروز و فرداست.

توضیح این که تاریخ بشر در گذشته و حال شاهد و ناظر انواع تبعیض ها در میان اقوام و ملل در وضع قوانین و احکام عرفى بوده است; گروهى به جهت رنگ پوست و گروه دیگرى به موجب طبقه اجتماعى خاص خود، احکام متفاوتى با دیگران داشتند و در واقع خون سفید پوستان رنگین تر از رنگین پوستان بوده و طبقه اشراف از نظر قوانین، امتیازات ویژه اى بر دیگران داشتند.

اسلام آمد و با شعار معروف مساوات نژادها و رنگها و قومیتها خط بطلان بر امتیازات قومى و نژادى و قبیلگى و طبقات اجتماعى کشید.

معروف است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در ایّام حج در سرزمین منا در حالى که بر شترى سوار بود و رو به سوى مردم فرمود: «یا أَیُّها النّاسُ ألا إِنَّ رَبَّکُمْ واحِدٌ وَ إِنَّ أَباکُمْ واحِدٌ ألا لا فَضْلَ لِعَرَبِیٍّ عَلى عَجَمی، وَ لا لِعَجَمِی عَلى عَرَبی، وَ لا لاَِسْوَدَ عَلى أَحْمَرَ، وَ لا لاَِحْمَرَ عَلى اَسْوَدَ إِلاّ بِالتَّقْوى. أَلا هَلْ بَلَّغْتُ؟ قالُوا نَعَم! قالَ لِیَبْلُغَ الشّاهِدُ الْغائِبَ; اى مردم بدانید! خداى شما یکى است و پدرتان یکى، نه عرب بر عجم برترى دارد و نه عجم بر عرب، نه سیاهپوست بر گندمگون(10) و نه گندمگون بر سیاهپوست مگر به تقوا. آیا من دستور الهى را ابلاغ کردم؟ همه گفتند: آرى! فرمود: این سخن را حاضران به غایبان برسانند».(11)

این سخن را پیامبر تنها در اجتماع عظیم منا نفرمود، بلکه در موارد دیگر نیز به عنوان یکى از اصول مسلّم اسلام به آن اشاره کرد از جمله در حدیثى مى خوانیم: «روزى سلمان فارسى وارد مجلس پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شد، او را گرامى داشتند و به موجب فضیلتها و سن و سالش در صدر مجلس جاى دادند، در این هنگام عمر وارد شد و با اعتراض گفت: «مَنْ هذَا الْعَجَمِىِّ الْمُتَصَدَّرِ فیما بَیْنَ الْعَرَبِ ; این مرد عجمى که در میان عربها صدر نشین شده کیست؟» پیغمبر بر فراز منبر رفت (کارى که در مواقع بیان یک حکم عام و اساسى انجام مى گرفت) و خطبه خواند و فرمود: «إِنَّ النّاسَ مِنْ آدَمَ إلى یَوْمِنا هذا مِثْلُ أسْنانِ الْمِشْطِ; لا فَضْلَ لِلْعَرَبِىِّ عَلَى الاَْعْجَمِىِّ وَ لا لِلاَْحْمَرِ عَلَى الاَْسْوَدِ إِلاّ بِالتَّقْوى، سَلْمانُ بَحْرٌ لا یُنْزَفُ وَ کَنْزٌ لا یَنْفَد، سَلْمانُ مِنّا أهْلَ الْبَیْتِ; مردم از زمان آدم تا به امروز همگى مانند دندانهاى شانه مساوى هستند، عرب فضیلتى بر عجم ندارد و گندمگون فضیلتى بر سیاه پوست مگر به تقوا، سلمان دریایى است که پایان نمى گیرد و گنجى است که تمام نمى شود، سلمان از ما اهل بیت است».(12)

این حدیث به خوبى نشان مى دهد که نه تنها انسانهایى که در یک عصر زندگى مى کنند در برابر اصول قوانین الهى یکسانند، بلکه انسانهایى که در طول تاریخ بشریت بر صفحه زمین گام نهاده اند در شرایط همگون یکسانند و با توجه به اینکه امتیازات قبیلگى در میان عرب و امتیازات نژادى و طبقاتى در سطح جهان آن روز سخت مورد توجه بود، این حکم اسلام درخشندگى فوق العاده اى دارد.

کلام امام امیرمؤمنان(علیه السلام) در خطبه بالا تأکیدى بر همین موضوع است که مى فرماید: آنچه را خدا براى اقوام پیشین پسندیده و راضى شده، براى شما هم پسندیده است و آنچه مورد خشم و نفرت بوده، هم اکنون نیز چنین است. با توجه به اینکه خلیفه دوم هنگامى که به حکومت رسید بار دیگر امتیازات جاهلى از جمله امتیاز عرب را بر عجم ـ طبق تواریخ شیعه و اهل سنّت ـ برقرار کرد این بیان امام نیز در ادامه بیانات پیامبر است، ارزش فوق العاده اى دارد.

این سخن را با جمله اى از خطبه حجة الوداع که پیامبر اکرم در آنجا اصول قوانین اسلام را براى همگان بیان فرمود پایان مى دهیم: «أَیُّهَا النّاسُ إنّ رَبَّکُمْ واحِدٌ وَ إِنَّ أباکُمْ واحِدٌ کُلُّکُمْ لاِدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُراب، (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللهِ اَتْقیکُمْ) وَ لَیْسَ لِعَربیٍّ عَلى عَجَمِىٍّ فَضْل إلاّ بِالتَّقوى ; ألا هَلْ بَلّغْتُ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: فَلْیَبْلُغِ الشّاهِدُ الْغائِبَ; اى مردم پروردگار شما یکى است و پدر شما همه یکى، شما فرزندان آدم و آدم از خاک بود. گرامى ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. عرب بر عجم برترى ندارد مگر به تقوا. اى مردم آیا من دستور خدا را به شما رساندم؟ همگى گفتند: آرى، فرمود: حاضران این مطلب را به غایبان برسانند».(13)

2. قرآن ناطق است یا صامت؟

در آغاز این بخش از خطبه، امام(علیه السلام) فرمود: قرآن خاموش است و گویا، این در حالى است که در خطبه 125 در داستان حکمین چنین فرمود: «هذَا الْقُرْآنُ إِنَّما هُوَ خَطٌّ مَسْتُورٌ بَیْنَ الدَّفَتَیْنِ لا یَنْطِقُ بِلِسان وَ لابُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمان. وَ إِنَّما یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ; این قرآن خطوطى است که در میان دو جلد مستور و پنهان شده است با زبان سخن نمى گوید و نیازمند به ترجمان است و تنها انسانها مى توانند از آن سخن بگویند» قریب به این معنا در خطبه 158 نیز آمده است.

آیا این دو تعبیر با هم منافات ندارد؟ پاسخ این است که منظور از ناطق بودن قرآن این است که با لسان عربى مبین احکام خدا را بیان کرده است. هر کسى آماده پذیرش باشد او را به سوى خود فرا مى خواند و به خیر و سعادت هدایت مى کند، بنابراین براى حق طلبان کاملا گویاست; ولى کسانى که از روى تعصب و لجاج به نزاع برخاسته اند پیام قرآن را نمى شنوند و اگر بشنوند نشنیده مى انگارد. براى این افراد باید قاضى و حکم عادلى باشد که پیام قرآن را به آنها برساند و اتمام حجت کند. مثلا در داستان جنگ صفین، قرآن پیام روشنى داشت و مى فرمود: «(فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الاُْخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِى تَبْغِى حَتّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ) ; هرگاه گروهى طغیان کنند و بر دیگر مسلمین ستم روا دارند با آنها پیکار کنید تا تسلیم حق شوند».(14) بر همه واضح بود که على(علیه السلام) اضافه بر اینکه از سوى خدا به خلافت پیامبر منصوب شده بود، از سوى قاطبه مؤمنان و اکثریت قریب به اتفاق مهاجر و انصار نیز براى خلافت پذیرفته شده بود و معاویه و لشکر شام یاغیان و طاغیان بودند که مى خواستند خود را بر مسلمین تحمیل کنند ولى چون در برابر حکم خدا لجاجت و سرسختى نشان مى دادند لازم بود کسى به عنوان حَکَم آنها را به سوى حق رهنمون شود، هر چند متأسفانه حکمیت در مسیر صحیحى قرار نگرفت و نتیجه مطلوبى نداد.

1. مدثر، آيه 38.
2. مائده، آيه 3.
3. «بادى» از ريشه «بَدْو» بر وزن «جبر» به معناى آشکار شدن گرفته شده و جنبه وصفى دارد و به معناى آشکار و نمايان است.
4. الکافى، جلد 1، باب البدع و الرأى و المقاييس، حديث 19.
5. بقره، آيه 285.
6. جاثيه، آيه 13.
7. بقره، آيه 29.
8. رعد، آيه 28.
9. اعراف، آيه 201.
10. «احمر» به معناى سرخپوست نيست، بلکه به معناى گندمگون است، زيرا سفيدپوستان آن محيط در واقع گندمگون بودند.
11. تفسير قرطبى، جلد 9، صفحه 61-62.
12. بحارالانوار، جلد 22، صفحه 348.
13. بحارالانوار، جلد 73، صفحه 350.
14. حجرات، آيه 9.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری