به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، بیشک برپایی مراسم عزاداری امام حسین(ع) از جمله مهمترین شعائر اسلامى است که هر سال باید با شکوهتر و با عظمتتر از سال گذشته برگزار شود؛ به نحوی که در بعضى از شرایط براى حفظ آن از شرّ اجانب ممکن است جنبه وجوب کفایى به خود بگیرد و انجام آن رمز بقاى اسلام و مذهب اهل بیت(ع) است.[1]
حال با این اوصاف لزوم برگزاری مراسم عزاداری به صورت هدفمند و فرهنگساز بر مبنای سیرۀ اهلبیت(ع) و سفارشات و تأکیدات علما و فقهای اسلامی بیش از پیش احساس میشود، از این رو در این نگاشته مهمترین الزامات و بایستههای عزاداری مطلوب و معرفتزا در مصائب حضرت سید الشهدا(ع) با بهرهگیری از آراء و اندیشههای مرجع عالی قدر جهان تشیع حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی(مدظله) به مخاطبان ارائه میشود:
اخلاص در عمل
بدیهی است اخلاص عمل و نیت در مجالس عزاداری امام حسین(ع) از جمله مهمترین ضرورتها برای کسب معرفت حسینی است، از این رو حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی با تأکید بر این مسأله فرمودند: نیت خود را برای عزاداری امام حسین(ع) و برگزاری مجالس خالص کنید و این طور نباشد که از اشخاص خاص و محدودی به صرف جمع کردن بیشتر مردم، استفاده شود بلکه از همه خطباء و مداحان استفاده شود.[2]
رفع چالشهای جامعه در گرو عزاداری هدفمند
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در تبیین کارآمدی عزادرای مطلوب و هدفمند فرمودند: عزاداری امام حسین(علیه السلام) سرمایهای بسیارعظیم است که بسیاری ازمشکلات را می تواند حل کند.[3]
معظم له در تشریح این مسأله بیان نمودند: دربرنامه های عزاداری امام حسین(علیه السلام) می توان مطالب اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را برای افراد بسیاری بیان کرد.[4]
ایشان هم چنین انجام رسالت ذاتی خطبا، مداحان و بانیان مجالس عزاداری در مدیریت بهینۀ کیفی و کمّی مراسم عزاداری را به عنوان شاه کلید کار آمدی معرفتی مراسم و مجالس سوگواری امام حسین (علیه السلام) عنوان نموده و فرمودند: شیعه منبعی به نام عزاداری امام حسین(ع) دارد که اداره آن در زمان حاضر بر عهده خطبا، مداحان و بانیان مجالس است، اگر این سه گروه اصلاح شوند مجالس امام حسین(علیه السلام) انرژی عجیبی دارد که همه کاری میتواند انجام دهد.[5]
لزوم تداوم عزاداری سنتی برمبنای سیرۀ معصومین(ع)
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(مدظله) بر ضرورت استمرار برپایی مراسم و مجالس عزاداری سنتی بر مبنای سیرۀ ائمۀ معصومین(ع) تأ کید نموده و فرمودند: نحوه عزادارىها، باید به همان صورت سنّتى و بر طبق دستورات ائمّه هدى علیهم السلام با راهنمایى علماى محترم بلاد صورت گیرد و پرچم هاى حسینى همه جا در اهتزاز باشد. دستهجات سینهزنى و زنجیرزنى با نظم و شکوه، در هر کوى و برزن به راه افتد[6]. بانیان مجالس هم روشهای سنتی را حفظ کنند و سعی در برگزاری ساده مجالس داشته باشند، از اسراف و تظاهر و خودنمایی بپرهیزند و بیش از همه سعی در جذب جوانان داشته باشند چرا که این قشر بیش از همه در معرض خطرند و بیش از همه هم برای اسلام جانفشانی میکنند.[7]
معظم له در تشریح این مسأله به نابسامانی محتوایی و کیفی در متن و آهنگ برخی مداحان امروزی در مراسم عزاداری امام حسین(ع) اشاره کرده و فرمودند: مطالب و اشعار مداحی باید مطابق منابع معتبر و مشهور باشد و مطالب ضعیف و بیسند مطرح نشود. معظم له در ادامه فرمودند: مداحان از آواهای مبتذل در مداحی بپرهیزند وسعی کنند روشهای سنگین و آبرومند رابه کار گیرند تا موجب وهن مجلس امام حسین(ع) نشوند[8].
لزوم پیوند شور حسینی و معرفت عاشورایی
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(مدظله)پیوند ناگسستنی شور حسینی و معرفت عاشورایی را به عنوان مهترین شاخصۀ عزاداری مطلوب و صحیح مکتب حسینی مورد توجه قرار داده و فرمودند: باید مراسم عزادارى به کورى چشم دشمنان، با شور و شکوه هرچه تمام تر و در اوج عظمت و هر سال بهتر از سابق برگزار شود و هر کارى که عظمت این مراسم را مخدوش کند محکوم گردد. [9]
هم چنین معظم له در ادامه با تأکید بر معرفتگرایی در مراسم عزاداری و سوگواری امام حسین (ع) فرمودند: سزاوار است خطباى محترم در خطابههاى خود و مدّاحان عزیز در اشعار حماسى و شورانگیز خویش در وحدت صفوف بکوشند و اهداف سیّد مظلومان و سالار شهیدان را که همان دادن آگاهى به مردم و نشر احکام قرآن، کسب عزّت، شرف، آزادى، امر به معروف و مبارزه با ظلم و فساد است روشن سازند، تا این اهداف با ارائۀ شواهد تاریخى برای جوانان عزیز به عنوان مصداق زنده «عارفاً بحقّه» مورد نظر قرار گیرد.[10]
معظمله در ادامه در تشریح روششناسی عزاداری مکتبساز اینگونه فرمودند: بهترین شیوه عزادارى، تشکیل مجالس باشکوه و ذکر اهداف مقدّس امام حسین(ع) و تاریخچه کربلا و تحلیل فرازهاى آن و مراسم سوگوارى، و همچنین تشکیل دسته جات عزادارى باشکوه، توأم با شعارهاى بیدارکننده و سازنده و پخش جزوهها و پوسترهاى حسابشده و پر محتوا، و استفاده از پلاکاردها یا شعارهاى جالب و جذاب و روشن کننده است.[11]
هم چنین ضرورت تعمیق معارف عاشورایی از جمله الزاماتی است که از سوی معظم له به عنوان یکی از الزامات مهم در مراسم عزاداری مورد تأکید قرار گرفته است؛ ایشان در فرازی فرمودند: خطبا تنها به ذکر مصائب بسنده نکنند، بلکه ریشههای واقعه عاشورا و نتایج و برکات آن را هم مورد نظر قرار دهند و وظیفه مردم در قبال حفظ این آثار گرانبها را هم گوشزد کنند.[12]
حماسهگرایی در پرتو نفی ذلت پذیری
مرجع عالی قدر جهان تشیع در تبیین چگونگی تحقق عزاداری انسان ساز در مکتب حسینی به مقولۀ بازتولید حماسۀ عاشورا اشاره کرده و لزوم پرهیز از ذلّتگرایی در مجالس سوگواری حضرت سیدالشهدا(ع) را مورد تأکید قرار داده و فرمودند: باید دقت شود تا چیزی که بوی ذلت میدهد، مطرح نشود بلکه جنبههای حماسی عاشورا مطرح شود و واقعه عاشورا باید در پرتو «هیهات منا الذلة» مطرح شود.[13]
معظم له تحقق این مسأله را در گرو انجام رسالت مداحان در انتقال صحیح مکتب اهل بیت(ع) به ویژه در بهرهگیری از اشعار عاشورایی مورد تأکید قرار داده و فرمودند: مداحان نیز دقت کنند تا اشعار آنها حماسی باشد نه اینکه از آنها بوی ذلّت به مشام برسد؛ ازسوی دیگر مداحان دقت کنند که در زبان حال ائمه، مسائلی را بگویند که در شأن امام و اهلبیت(ع) باشد و این عزیزان دقت کنند که در این زمینه به سراغ منابع معتبر بروند.[14]
اجتناب از خرافهگرایی
در اندیشۀ معظم له لزوم اجتناب از تعابیر ناصحیح و غلوآمیز و نیز پرهیز از برخی رفتارهای وهنآلود در مجالس عزاداری حیاتی است لذا وی گفت: دشمنان مىکوشند فرهنگ عزاداری امام حسین(ع) را تضعیف یا کمرنگ کنند یا با خرافات بیامیزند و از عظمت آن بکاهند، از این رو افراد نا آگاه تعبیرات کفرآمیز و آمیخته با غلوّ بر زبان جارى نکنند و عزاداران آسیب جدّى به بدن خود نرسانند و کارى که در نظر عموم مردم موجب وهن مذهب است انجام ندهند تا بهانه به دست دشمن نیفتد تا بدخواهان مأیوس گردند.[15]
لذا معظم له در امتداد رویکرد ارزشمند مقابله با خرافهگرایی و نیز مواجهه موثر با برخی اقدمات وهنآلود و مغایر آموزههای ناب شیعی اینگونه گفت: در عزاداریها از قمهزنی پرهیز کنید زیرا این کارها به تشیع آسیب میزند و سبب وهن اسلام می شود و برای اسلام هزینه زیادی ایجاد می کند.[16] لذا شایسته است که عزاداران خون خود را به مراکز انتقال خون هدیه کنند که باعث حیات مسلمانی می گردد «و من احیاها فکان ما احیی الناس جمیعا»[17].[18]
وحدتگرایی اصل کلیدی در عزاداری عاشورایی
مرجع عالی قدر جهان تشیع لزوم صیانت از وحدت امّت اسلامی را به عنوان معیار و شاخصۀ مهم در فرهنگ صحیح عزاداری عاشورایی مورد تأکید قرار داده و اظهار کرد: نباید کارى کرد که شکاف در صفوف مسلمین بیفتد[19].لذا نباید عظمت مراسم با شکوه عزادارى امام حسین(علیه السلام)، با دامن زدن به اختلافات، تلخ گردد و دشمنان ما شاد شوند.[20]از این رو از بیان مطالبی که موجب وهن یا ایجاد تفرقه بین مسلمین است پرهیز گردد.[21]
بایسته های عزاداری هدفمند در هیأت های مذهبی
بدیهی است بسیاری از مجالس عزاداری امام حسین(علیه السلام) در قالب هیأت های مذهبی انجام میگیرد از این رو میتوان این هیأتها را محل رجوع مردم برای برپایی مراسم سوگواری بر مصائب حضرت سیدالشهدا علیه السلام دانست، لیکن رعایت الزامات و بایسته های فرهنگ صحیح عزاداری در هیئآت مذهبی از جمله ضرورت های تحقق عزاداری مطلوب و انسان ساز در جامعۀ اسلامی است، از این رو حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در تبیین بایسته های هیأت های مذهبی در مقولۀ چگونگی برگزاری مراسم عزاداری فرمودند: هیئت مذهبى مطلوب باید استاد روحانى داشته باشد که اصول و فروع اسلام را تدریجاً براى آنها شرح دهد. مخصوصاً مسائل مورد نیاز را بازگو کند و اخلاق اسلامى را به آنها بیاموزد.[22]
هم چنین هیئت مذهبی باید قارى و مدّاحى داشته باشد که با قرائت قرآن و اشعار خوب و مراثى صحیح به آنها کمک نماید. و اعضاى هیئت براى کمک به نیازمندان در داخل و خارج هیئت، تلاش لازم را بنمایند.[23] و براى پیشرفت کار هیئت و برطرف ساختن موانع و ایجاد تحوّل باید جمعى از صاحب فکران هیئت یا مشاورانى از خارج بنشینند و تصمیمات لازم را بگیرند و هدفشان در هر حال تکامل ایمان و اخلاق اعضاى هیئت وپیشرفت اسلام ومکتب اهلبیت علیهم السلام باشد.[24]
لزوم ترسیم راهبرد عزاداری
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(مدظله) لزوم نقش آفرینی روز افزون مداحان پیشکسوت و پیرغلامان اهل بیت(علیهم السلام) در ارائۀ برنامه ای جامع و کامل برای ترسیم راهبرد عزاداری مطلوب و موثّر را مورد توجه قرار داده و فرمودند: مداحان پیشکسوت باید برای راهبرد عزاداری ها برنامه ریزی داشته باشند، تحقق این ضرورت پس از کسب اجازه از مراجع تقلید، مشروعیت و ضمانت اجرایی نظارت ها بر هیئآت نیز حل می شود و جلسات آموزشی را هم باید جدی گرفت.[25]
سخن آخر
در عصر کنونی عزادارى اهلبیت علیهم السلام رنگ و بوى متفاوتى گرفته است، برخى افراد در حالى که هیچ بهره اى از دریاى عمیق فقه و اجتهاد نبرده اند، به اشتباه خود را صاحب نظر در مسائل شرعى به خصوص احکام عزادارى مى دانند و در مسیرى که هیچ اطلاعى از خطرات آن ندارند، دیگران را به زعم خود دعوت مىکنند و عزادارى خامس آل عبا و سالار شهیدان را وسیله اى براى کارهاى مخالف شریعت اسلام قرار مى دهند.[26] بی شک عزادارى، یکى از مستحبّات مهم است؛ ولى حفظ حقوق دیگران از واجبات است. بنابراین، باید طورى عزادارى کرد که حقوق کسى ضایع نشود.[27]
*پژوهش؛ تهیه و تنظیم:معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
[1]احکام عزادارى،ص: 36.
[2]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[3]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی دردیداراعضای هیأت مدیره کانون مداحان وشاعران آیینی استان قم،18/7/1394.
[4]همان.
[5]همان.
[6]احکام عزادارى؛ص145.
[7]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[8]همان.
[9]احکام عزادارى؛ص145.
[10]همان.
[11]احکام عزادارى،ص: 38.
[12]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[13]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[14]همان.
[15]احکام عزادارى؛ص144.
[16]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[17]سورۀ مائده، آیۀ 32.
[18]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[19]احکام عزادارى؛ص124.
[20]احکام عزادارى؛ص146.
[21]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه، مسجد اعظم قم،1394/7/15.
[22]احکام عزادارى؛ص38.
[23]احکام عزادارى،ص: 38.
[24]احکام عزادارى،ص: 39.
[25]بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی دردیداراعضای هیأت مدیره کانون مداحان وشاعران آیینی استان قم،18/7/1394.
[26]احکام عزادارى؛ص9.
[27]احکام عزادارى؛ص41.
امیرمحسن سلطان احمدی