به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا) سالن شهید عارف حسینی مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) امروز 25 آذرماه شاهد برپایی نخستین پیش کرسی نظریهپردازی در مباحث میان رشتهای قرآن و علم بود. نشستی که جمعی از صاحبنظران قرآنی در آن به عنوان ناقد و داور حضور داشتند.
حجج اسلام والمسلمین محمدفاکر میبدی، بیآزار شیرازی و بهجتپور به عنوان ناقد و حجج اسلام والمسلمین رستمنژاد و مودب نیز به عنوان داور در این نشست حضور داشتند. دبیری علمی این نشست را که نظریهپردازی آن بر عهده حجتالاسلام والمسلمین رضایی اصفهانی بود حجتالاسلام والمسلمین علوی مهر، رئیس انجمن قرآنپژوهی حوزه عهدهدار بود.
در ابتدای این پیشکرسی، حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی زارعان، رئیس مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) در سخنانی برپایی این کرسی برای اولین بار را مایه مباهات جامعه المصطفی(ص) دانست.
وی گفت: نفس برگزاری این نشست و نتایجی که در آینده ایجاد خواهد کرد، میتواند ما را به آیندهای درخشان در زمینه میانرشتهای با محوریت قرآن امیدوار کند.
عضو هیئت علمی جامعه المصطفی(ص) با بیان اینکه 15 گروه علمی در مجتمع امام خمینی فعالیت دارند ادامه داد: نکتهای که باید بر آن تاکید کنیم این است که اگر قرار است منتظر نظریهپردازانی در آینده باشیم باید زمینههای رشد علمی را فراهم و مدیریت دانش را به طلاب یاد بدهیم تا دست به قلم بشوند و سراغ تحقیقات مورد نیاز بروند.
کرسیهای نظریهپردازی تنزل نیابد
رئیس مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) با تاکید بر پرهیز از گرایش افراطی به برخی مسایل مانند مقالاتی که اصطلاحا علمی پژوهشی است و با عناوین مختلف خارجی مانند آی اس آی مطرح است، تصریح کرد: افراطیگری در رفتن به سمت مجلات علمی پژوهشی و ... درست نیست، زیرا سردمداران این کارها در کشورهای غربی خودشان به نقص این مسئله پی بردهاند و معتقدند که همه این مجلاتی که با عنوان علمی پژوهشی منتشر می شود واقعا واجد این مطلب نیست.
زارعان بیان کرد: خود محققان ما باید قدر علمی پژوهشی بودن کارهای خود را بدانند و وزانت آن را حفظ کنند؛ در کرسی های نظریه پردازی نیز این مسئله وجود دارد نباید موضوعاتی با این عناوین مطرح و ارزش و اهمیت این کرسیها را از بین ببریم.
وی ادامه داد: این اولین اقدام در جامعه المصطفی کار پخته و دقیقی است که توسط استادی صورت می گیرد که سال ها در این عرصه خدمت کرده و فضل بالای علمی ایشان زبانزد است و چهره نامدار در حوزه قرآن هستند که برای همه باعث افتخار است.
معاون سابق پژوهش جامعه المصطفی(ص) با بیان اینکه این پیش کرسی اولین نشست از این دست در کشور است اظهار کرد: امیداوریم این حرکت آغاز یک حرکت علمی بزرگ در المصطفی باشد و باید قدردان این گونه حرکت های فاخر علمی باشیم.
تبیین نظریه
در ادامه حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی رضایی اصفهانی به عنوان نظریهپرداز در سخنانی ضمن قدردانی از مسئولان کرسیهای نظریهپردازی کشور گفت: هدف از طرح این بحث شروعی برای باز شدن فضای ورود به مباحث میان رشته ای قرآن و علوم است.
وی افزود: طرح این بحث پاسخ به یک نیاز است که آن نیاز تحول در علوم انسانی بر محور قرآن است که رهبری بر آن تاکید دارند و در واقع یک متدولوژی و روش شناسی جدید است و می خواهد راهکار جدیدی برای تحول در علوم انسانی وتولید علم براساس قرآن ایجاد کند و در این بحث نیز بحث دانش قرآنی مدنظر است نه خود قرآن زیرا نباید قرآن را در حد علوم پائین بیاوریم.
عضو هیئت علمی جامعه المصطفی(ص) اظهار کرد: موضوع این کرسی شیوه ای در استنطاق است، همان طور که در روایات داریم که قرآن را به نطق در آورید و این شیوه در برخی رشتهها نیز مانند کلام و فلسفه اسلامی وجود داشته است و تلفیقی از مباحث قرآنی با علوم دیگر مانند فقه بوده است، ولی ما سعی کردهایم که با علوم جدید پیوند بدهیم و ضابطهمندی در این فضا ایجاد کنیم.
رضایی اصفهانی با بیان اینکه سه مقاله علمی پژوهشی در این زمینه نگارش کردهایم و در برخی آثار نیز به صورت مفصل مورد توجه قرار دادیم اظهار کرد: قرآن کتابی جهانی و پاسخگوی نیازهای هدایتی و راهبردی بشر در طول تاریخ است و در همین راستا بیش از دو هزار آیه به علوم مختلف طبیعی و انسانی و ... پرداخته است.
وی ادامه داد: گاهی این آیات اشارات علمی و گاهی شگفتیهای علمی و گاهی اعجازهای علمی در بردارد و این آیات را می توان به دو گونه تفسیر ترتیبی و موضوعی تفسیر کرد.
انواع تفاسیر موضوعی
رضایی اصفهانی تصریح کرد: تفاسیر موضوعی قرآن دارای چهار روش درون قرآنی، برون قرآنی شیوه شهید صدر، تطبیقی بین قرن و کتب دیگر مانند عهدین و تفاسیر شیعه با اهل سنت و ... و نوع چهارم همین موضوع کرسی امروز است.
رئیس مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی(عج) اظهار کرد: مقصود از تفسیر موضوعی میان رشتهای بررسی یک مسئله یا موضوع با دو رویکرد قرآنی و علمی است که مواضع وفاق و خلاف آن تحلیل و روشن شود سپس با آموزههای قرآنی به نظریهپردازی در حوزه علم مربوط پرداخته شود به صورتی که نظام یا روش ها و مبانی جدیدی در آن علم شکل بگیرد و با فضاهای جدیدی برای پژوهشگران آن حوزه علمی گشوده شود.
این محقق قرآنی عنوان کرد: برای مثال در زمینه مباحث نظری اقتصاد، تربیت، مدیریت، سیاست، قرآن آیات متعددی دارد که به اهداف و مبانی و روش های این علوم اشاره دارد و می تواند با استفاده از آن آیات نظام و مکتب اقتصادی، سیاسی و تربیتی جدیدی را پایهگذاری کند.
لزوم پرهیز از تفسیر به رای
رئیس دانشگاه عالی قرآن و حدیث المصطفی افزود: از این رو تفسیر موضوعی میان رشته ای زمینهساز تولید علم جدید و جهت دهی به مبانی علوم انسانی بر اساس قرآن است همان طور که زاویه جدیدی در پژوهشهای قرآنی می گشاید و می تواند پاسخگوی بسیاری از چالشهای قرآن و علم باشد بلکه در برخی موارد شگفتیها یا اعجازهای علمی قرآن روشن شود البته باید ضوابط معتبر و مبانی صحیح در تفسیر موضوعی میان رشته ای رعایت شود تا گرفتار تحمیل نظریه های علمی بر قرآن با توهم استخراج همه جزئیات علوم از ظواهر قرآن و تفسیر به رای نشویم.
این قرآنپژوه با بیان اینکه روش درون قرآنی، سنتی است اظهار کرد: این روش در بحث فقه القرآن و آیات الاحکام به کار میرفته است و موضوعی از درون قرآن انتخاب و آیات مشابه بررسی می شده و نتیجهگیری که لازمه آن موضوعی از درون قرآن بود انجام می شده و تفسیرهای متعددی مانند خدا در قران، تفسیر منشور جاوید و پیام آیت الله مکارم و تفسیر موضوعی آیت الله جوادی و تفسیر آیت الله مصباح و ... نمونه ای از این مباحث است.
رضایی اصفهانی گفت: روش دیگر تفسیر برون قرآنی است که مرحوم شهید صدر در برخی آثارش مطرح کرده که موضوع را از برون قرآن بگیریم و جواب را از قرآن دریافت کنیم که ایشان بحث سنن اجتماعی را مطرح کرد و از آقای قراملکی نیز آثاری جدیدا چاپ شده است و نوع سوم مطالعات تطبیقی میان قرآن و علوم با شیوه خاص و یا تفسیر میان مذاهب مختلف یا میان قرآن و عهدین است .
این محقق با بیان اینکه تفسیر موضوعی حاصل تلاش 25 ساله بنده است گفت: این شیوه استوار بر سه روش پیش گفته است، با مطالب بیشتر زیرا تحقیقات ما گاهی مکانیکی و گاهی دینامیکی است مثلا بررسی نظرات فخررازی و علامه طباطبایی درباه آیه ولایت و مقایسه این دو روش مکانیکی است، ولی گاهی مطلبی را پویا بیان و مطلب جدیدی تولید می شود که دینامیکی می گویند و ما در این نظریه از روش دینامیکی استفاده کردیم که تولید علم است.
مراحل تفسیر
وی با اشاره به مراحل تفسیر موضوعی میان رشته ای بیان کرد: انتخاب موضوع مشترک میان دانش قرآنی و علم مورد نظر، بررسی موضوع در قرآن، بررسی موضوع در علم مورد نظر، بررسی موارد وفاق قرآن و علم، از جمله این مراحل است؛ مثلا اگر بخواهیم روش های تربیت در قرآن و علوم تربیتی را بررسی کنیم؛ خواهیم دید بیش از صد روش تربیتی در قرآن بیان شده است، از طرفی علوم تربیتی جدید نیز مطالبی دارد که ما موارد وفاق این دو را بررسی می کنیم مانند بشارات و تنبیه برای متربی که هم در قرآن مورد توجه است و هم در علوم تربیتی جدید و برخی موارد اختلاف نیز وجود دارد ولی در نهایت آن چیزی مورد پذیرش است که خلاف قرآن نباشد و یا قرآن آن را تایید کند.
بومی کردن علوم تربیتی
عضو هیئت علمی جامعه المصطفی اظهار کرد: علوم تربیتی ما امروزه ترجمه کتب غربی است که اگر بخواهیم آن را بومی کنیم باید در روشها و اهداف از قرآن بهره ببریم و حرف های جدیدی را وارد علوم تربیتی کنیم در این صورت می توانیم چهره علم را عوض کنیم واگر 30 درصد چهره علمی را عوض کنیم علم جدیدی تولید خواهد شد.
وی با اشاره به برخی مبانی تفسیر میان رشتهای تصریح کرد: جواز و حجیت تفسیر علمی، ممنوعیت کاربرد غیرعلم در تفسیر، گستره قلمرو علم و قرآن، رابطه سازگارانه قرآن و علم، عدم تعارض واقعی میان قرآن و علم و اینکه هدف اساسی قرآن هدایت انسان است نه بیان جزئیات علمی از جمله مبانی این مسئله محسوب میشوند.
نظریهپرداز عنوان کرد: بیش از دوهزار آیه علمی در علوم مختلف در قرآن کریم در قالب اشارات علمی، شگفتی های علمی، اعجازهای علمی و ... بیان شده است و این آیات را می توان به دو گونه ترتیبی و موضوعی تفسیر کرد و تفاسیر موضوعی قرآن نیز دارای چهار روشی است که پیش از این به آن پرداخته شد.
نقد حجتالاسلام بی آزار شیرازی
در ادامه این پیش کرسی، حجتالاسلام والمسلمین بی آزار شیرازی به عنوان ناقد در سخنانی با بیان اینکه با برپایی این کرسی، دغدغه رهبری در برپایی کرسیهای نظریهپردازی در حال تحقق است اظهار کرد: ما بایستی همواره توجه کنیم که در صدر اسلام قرآن خوانده و تفسیر برای عمل کردن مسلمانان میشد و مشکل بزرگ جهان فعلی این است که قرآن را برای اظهار فضل و علم می خوانیم و یا با آن با دیگران به جدال می پردازیم ولی باید بدانیم که هر راهی که می رویم باید به عمل به قرآن و مقاصد آن منتهی شود.
وی بیان کرد: علم امروز به صورتی در آمده که ارتباط آن با خالق و آخرت و طبیعت و با ماوراء طبیعت قطع است، قرآن تاکید بر سیر فی الارض دارد تا صاحبان تعقل با قلب بشویم همچنین در ماوراء طبیعت تفکر کنیم که بسیاری از شخصیتهای گذشته از نماز شب و عبادت در این مسیر بهره میبردند.
این قرآنپژوه عنوان کرد: نظریه مطرح شده در این کرسی، نظریهای است که آیت الله صدر درباره تفسیر موضوعی بیان کردند البته ایشان نظرشان به احادیث و جمعآوری احادیث به صورت موضوعی بوده است و فرموده اند که این کار در احادیث به خصوص فقهی صورت گرفته ولی در قرآن هم ضرورت دارد این کار را بکنیم یعنی ارتباطی میان مجموعه آیات برقرار کنیم.
لزوم نگاه منسجم به آیات قرآن
وی تاکید کرد: من سالها بر روی ترابط آیات کار کردهام که این چینش قرآن و پیوند میان آیات دارای اهدافی است و تصادفی نیست مثلا میان زکات و نماز پیوند زده شده است که خیلی کارا است و یا پیوندی که میان بازار و نماز جمعه زده است و خواسته با پیوند میان نماز جمعه و بازار، اقتصاد اسلامی را شکل بدهد.
وی اظهار کرد: این کار، کار فوقالعاده جالبی است ولی باید مراقب باشیم که کاری نباشد که قرآن را با دید میکروسکپی ببینیم که متاسفانه این کار در برخی تفاسیر شده است و بیشتر بر روی لغات و شان نزولها بحث شده در حالی که باید به تفسیر مقاصدی توجه و روی آن کار شود.
پیشگامان تفسیر قرآن به قرآن
بیآزار گفت: در گذشته صاحبان فرق، افکار و عقاید، فرقه خود را به درخت قرآن پیوند زدهاند و گفتهاند قرآن فرقه ما را تایید کرده است؛ معتزله و اشاعره و ... این کار را کردند و صدها تفسیر اختلافی پیش آمد و تفرقه مسلمانان را بیشتر کرد ولی محمد عبده برای رفع این مسئله به تفسیر قرآن به قرآن پرداخت و در قم علامه طباطبایی این کار را کرد تا به این تفاسیر فرقه گرایانه خاتمه بدهند بنابراین در عین استفاده از این تفسیر باید تلاش کنیم دچار مشکلات گذشته نشویم.
نظریه باید خوب تبیین شود
در ادامه این بحث حجتالاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجتپور به عنوان یکی دیگر از ناقدان در سخنانی عنوان کرد: نظریهپرداز محترم سالها روی این مطلب وقت گذاشته و گام به گام به آن پرداخته است تا مطلب پخته شود و به دنبال حل مسایل نظری و تولید محتوا با ذهنیت منسجم بوده و مرتبه چهارمی در تفسیر موضوعی یعنی بینا رشتهای گشوده است.
رئیس موسسه تمهید اظهار کرد: ایده ای که در ذهن ایشان است اگر خوب تبیین و جامعه علمی و دینی تلقی خوبی از آن بکنند و از ابعاد آن دفاع و تقویت شود حتما در متدولوژی دانش های انسانی می تواند موثر باشد و شاید قرن ها بی مهری به بخش های غیرتجربی را مرتفع کند و ما را در نقطه ای بنشاند که حداقل در حوزه علوم انسانی باور کنیم که این حوزه، بسندگی به نقل معتبر جز ضربه به علوم انسانی نتیجه ای نخواهد داشت و این فرصت را به دانش های تجربی می دهد که از متد تجربی مصطلح بهره برداری شود و چشم اندازی برای رشد دانش باشد.
لزوم ایجاد اصلاحاتی در نظریه
وی افزود: فرضیه ایشان از چند جهت باید اصلاح شود؛ اول در اصل عنوان است که خود ایشان هم روی اصل عنوان اصرار ندارند چون اگر تفسیر را کشف مراد جدی خدا از سوی مفسر بدانیم وقتی تفسیر علمی بینارشتهای میگوئیم تعلق تفسیر در کلام الهی است در حالی که موضوع بحث مطالعه بینارشتهای میان دو دانش مثل تفسیر و علم سیاست و ... است بنابراین باید عنوان خوبی برای آن انتخاب شود.
این محقق قرآنی بیان کرد: بحثها و هشدارهای ایشان در باب تفسیر علمی دقیقا در شاکله بحث خودش را نشان میدهد، در حالی که این مباحث برای تفسیر علمی است و نه مباحث میان رشتهای زیرا در بینارشتهای قرآن را به عنوان یک منبع در نظر میگیریم.
وی با اشاره به طرح مباحث دینامیکی و مکانیکی از سوی نظریهپرداز اظهار کرد: در دانش بینارشتهای به کاربری هر دو این موضوعات امکان دارد و این دغدغه در مطالب ایشان هم وجود دارد بنابراین اگر تولید دانش را بحث میکنیم میتوان دانشهایی را به صورت مکانیکی در کنار هم قرار داد کما اینکه تصور نگاه دینامیکی هم میشود.
نقد حجتالاسلام فاکر میبدی
در ادامه این پیش کرسی حجتالاسلام والمسلمین فاکر میبدی گفت: جرئت و جسارت استاد رضایی اصفهانی در طرح این مسئله قابل تقدیر است، البته گفتههای بی آزار شیرازی در حکم داوری بود تا به عنوان ناقد؛ نکته قابل ذکر دیگر اینکه اصطلاح بینارشتهای در میان افاضل المصطفی رواج یافته و اصطلاح شده است و در برخی پایان نامهها به آن پرداخته شده و میشود و این عنوان را باید به نام نظریهپرداز قید کنیم.
عضو هیئت علمی المصطفی(ص) تصریح کرد: برای من مبهم است که طرح تفسیر موضوعی بینارشتهای واقعا همان مرحله چهارم تفسیر موضوعی است یعنی سیر تطور تفاسیر طی شده و امروز شق چهارمی از این فرایند متکامل را داریم و بعدا میتواند مورد پنجمی هم داشته باشد ولی به نظر میرسد این فرایند وجود ندارد زیرا به نوعی سه روش قبلی به کار گرفته شده و ایشان داده علم، داده قرآن و حاصل جمع این دو را منجر به تولید تفسیر موضوعی چهارم میداند و ایشان از دیدگاه شهید صدرالهام گرفته است.
فاکرمیبدی بیان کرد: این سؤال مطرح است که ما به جای تعریف مرحله چهارم برای تفسیر موضوعی چند سؤال به روش شهید صدر اضافه کنیم و نظریه جدیدی نیاز نیست عنوان شود.
فاکر میبدی بیان کرد: ایشان گفت ما نظر قرآن و علم را می گیریم و مشترک هر دو را هم می گیریم و چیزی که مورد تایید قرآن است مدنظر قرار می دهیم، در این صورت هر دو سو قرآن است زیرا مبحث مشترک، قرآنی است و داده علم هم مشروط به قرآن است در این صورت جای علم کجاست؟.
دفاع مجدد نظریه پرداز
در ادامه این پیش کرسی، نظریهپرداز مجددا به دفاع از این نظریه پرداخت و تصریح کرد: مطالب آقای بی آزار شیرازی را فی الجمله قبول داریم زیرا نباید در برداشت علمی گرفتار افراط و تحمیل بر قرآن نشویم بنابراین اگر مطلب علمی با ظاهر آیه منافات داشته باشد حق نداریم بر قرآن تحمیل کنیم و در این قصه همفکر هستیم و در نظریه نیز بر آن تاکید داشته ام.
رضایی اصفهانی با اشاره به سخنان حجت الاسلام والمسلمین بهجتپور تصریح کرد: درباره عنوان که فرمودند، این بحث همان طور که گفتم جای تامل دارد و من هم مصر نیستم ولی در بحث تقسیم تفاسیر با ایشان هم رای نیستم. تفسیر میان رشته ای را به حتم نمی توان گفت درون قرآنی است ولی تکامل یافته برون قرانی است که شهید صدر هم به آن پرداخته است.
وی افزود: در بحث روش مکانیکی و دینامیکی نیز که ایشان گفته اند روش مکانیکی در میان رشته ای نیز قابل اجراست باید گفت روش مکانیکی به تفسیر تطبیقی باز می گردد که خود آن شق دیگری از مرحله تفاسیر است زیرا میکانیکی بودن مستلزم تطبیقی است.
رضایی اصفهانی درباره سخنان حجتالاسلام فاکر میبدی گفت: اصل فرمایش درست ولی نتیجه گیری درست نیست زیرا هر علم جدیدی این طور است و مباحث جدید دانش بر پایه مباحث گذشته است مثلا در همه تفاسیر شان نزول از دوره طبرسی بوده تا امروز هم هست.
رضایی اصفهانی تصریح کرد: اینکه آقای فاکر گفتند سؤالاتی را به نظریه شهید صدر اضافه کنیم؛ مرحوم شهید صدر همین سؤالات را اضافه نکرده است؛ وی معقتد است که تفسیر از واقع شروع و به قرآن منتهی می شود و با رجوع به آن تمام می شود یعنی وقتی سؤالی از قرآن شد دیگر سراغ علوم دیگر نمی رویم در حالی که ما فرمایش شهید صدر را یک گام به جلوتر برده ایم زیرا مطالب جدیدی اضافه شده است.
وی اظهار کرد: در باب مشروط کردن به قرآن باید گفت ما تصریح کردیم که در اینجا عدم مخالفت با قرآن کفایت می کند و لزوما به معنای تایید قرآن نیست؛ اصلا تحول در علوم انسانی به معنای این است که موارد مخالف قرآن را کنار بگذاریم.
کرسیهای نظریهپردازی تقویت شود
در خاتمه این کرسی حجت الاسلام والمسلمین سیدرضا مودب گفت: این نظریه در دبیرخانه کرسیها رای آورده وامروز اولین پیش نشست آن است که توسط آقای رضایی اصفهانی صورت میگیرد؛ ایشان در ترجمه و تفسیر و تدریس برکتی برای حوزه و جامعه المصطفی و باعث افتخار هستند.
وی ادامه داد: باید در تقویت این جلسات کوشش کنیم تا نوآوری علمی داشته باشیم خصوصا جامعه المصطفی که از محققان گرانقدری برخوردار است.