منها : أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَتَنَازُع مِنَ الاَْلْسُنِ، فَقَفَّى بِهِ الرُّسُلَ، وَخَتَمَ بِهِ الْوَحْیَ، فَجَاهَدَ فِی اللهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ، وَالْعَادِلِینَ بِهِ.
خداوند او (پيامبر اسلام) را پس از يک دوران فترت و فاصله از پيامبران پيشين فرستاد، به هنگامى که هر کسى به گونه اى (از مذهب خود) سخن مى گفت (و نزاع در ميان آنها درگرفته بود) او را به دنبال رسولان (پيشين) فرستاد (تا برنامه هاى آنها را کامل کند) و وحى (خود) را با او پايان داد. و او در راه خدا با کسانى که به خدا پشت کرده و آنها که براى او همتايى قرار داده بودند به جهاد پرداخت.
شرح و تفسیر
رسالت خاتم الأنبیا
به دنبال بخش اوّل و دوّم که سخن از صفات پروردگار و قرآن مجید مى گفت، امام (علیه السلام) در این بخش، در چند جمله کوتاه و پرمعنا از پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) سخن مى گوید، مى فرماید : «خداوند او (پیامبر اسلام) را پس از یک دوران فترت و فاصله، از پیامبران پیشین فرستاد، به هنگامى که هر کسى به گونه اى (از مذهب خود) سخن مى گفت (و نزاع در میان آنها در گرفته بود) » (أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِفَتْرَة(1) مِنَ الرُّسُلِ، وَتَنَازُع مِنَ الاَْلْسُنِ).
تعبیـر به «تَنَـازُع مِـنَ الاَْلْسُنِ» اشاره به این است که گفتگوهاى پیروان مذاهب مختلف، اعم از بت پرستان و اهل کتاب و آنان که به هیچ مذهبى ایمان نداشتند، یک گفتگوى منطقى با محتواى فکرى و عقلى نبود، بلکه هر کدام براى اثبات حقانیّت خود الفاظى از روى تعصّب به هم مى بافتند، و همین نزاع و اختلافهاى لفظى گاه سرچشمه جنگها و خون ریزیهاى شدیدى مى شد.
سپس مى افزاید : «خداوند او را به دنبال رسولان (پیشین) فرستاد (تا برنامه هاى آنها را کامل کند) و وحى خود را به او پایان داد» (فَقَفَّى(2) بِهِ الرُّسُلَ، وَخَتَمَ بِهِ الْوَحْیَ).
در این جا امام (علیه السلام)، به دو نکته اشاره مى فرماید : نخست این که : پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) مسیر پیامبران پیشین را ادامه داد، چرا که مسیر همه آنها از نظر کلى یکى است، و دیگر این که : برنامه هاى آنها را به کمال رسانید و نبوت را به او ختم کرد.
و در پایان این فراز مى فرماید : «پس او در راه خدا با کسانى که به خدا پشت کرده، و آنها که براى او همتایى قرار داده بودند به جهاد پرداخت» (فَجَاهَدَ فِی اللهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ، وَالْعَادِلِینَ(3) بِهِ).
در واقع کافران دو گروه بودند : گروهى که به کلى خدا را به فراموشى سپرده و اعتقادى به حق نداشتند و گروه دیگرى که مشرک بوده و براى خداوند همتایانى قرار داده بودند. پیامبر (صلى الله علیه وآله) با هر دو گروه جهاد کرد، نخست جهاد فرهنگى و تبلیغى; سیزده سال تمام به این جهاد پرداخت و گروه زیادى را از این طریق به آیین اسلام درآورد سپس هنگامى که مشاهده کرد گروه معاندان و بندگان زر وزور، سدّ راه مردم پاکدل و مانع پذیرش آیین خدا هستند، دست به جهاد نظامى زد تا مانع را از سر راه بردارد، بى آن که کسى را مجبور به پذیرش آیین خود کند، چرا که (لاَ إکْراهَ فِی الدِّینْ).
کوتاه سخن این که : امام (علیه السلام) در این عبارت، تمام برنامه پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) را در جهاد خلاصه مى کند، جهادى که مفهوم وسیعى دارد و هرگونه تلاش و کوشش را براى پیشرفت آیین حق شامل مى شود.
تعبیر به «جَاهَدَ فِی اللهِ» اشاره لطیفى به این نکته است که او هرگز نه در بند مال بود، و نه مقام، و نه جاه، و نه جلال، بلکه، تنها براى خدا و نجات بندگان او تلاش و جهاد نمود.
* * *
1. «فترة وفتور» در اصل به معنى سکون و آرامش است و گاه به معنى ضعف و سُستى مى آيد و به فاصله ميان دو حرکت يا دو حادثه يا دو انقلاب نيز گفته مى شود و به همين مناسبت از فاصله هاى ميان ظهور انبياى بزرگ به دوران فترت تعبير مى کنند. 2. «قفّى» از مادّه «قفا» به معنى پشت آمده است. اين تعبير در مورد پشت سر چيز ديگرى در آمدن به کار مى رود. 3. «عادلين» جمع «عادل» از مادّه «عدل» (بر وزن فکر) است به معنى معادل و شبيه و همتا قرار دادن.
