• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

تمام ویژگی‌های یک رقابت قرآنی در روستا/ تغییرات

دبیر جشنواره‌های قرآنی مدهامتان با اشاره به جایگزینی رشته

بیشتر...

کارکرد قرآن در همه علوم هدایت است/ تفسیر قرآن

به نظر می‌رسد یحیی یثربی همان‌طور که در فلسفه جنجالی است

بیشتر...

۳۱ خرداد؛ پایان مسابقات قرآن اردن/ طرح سوال‌های

بیست و پنجمین دوره مسابقات بین‌المللی قرآن کشور اردن شب

بیشتر...

بودجه قرآنی/ رفع مشکلات بیمه‌ای مؤسسات

در صد‌ و ششمین جلسه مجمع مشورتی شورای توسعه فرهنگ قرآنی
بیشتر...

مومن علت شکست را در درون خود جستجو می‌کند

آیت‌الله صدیقی گفت: مومن واقعی علت شکست‌ها را در
بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
6776
28480
127657457
امروز یکشنبه, 28 شهریور 1400
اوقات شرعی

پنج آیه با پنج سؤال حساب شده

شرح آیات 60 لغایت 64 سوره مبارکه نمل

60أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَة ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ

61أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ

62أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ

63أَمَّنْ یَهْدِیکُمْ فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ تَعالَى اللّهُ عَمّا یُشْرِکُونَ

64أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ

ترجمه:

60 ـ (آیا بت هائى که معبود شما هستند بهترند) یا کسى که آسمان ها و زمین را آفریده؟! و براى شما از آسمان، آبى فرستاد که با آن، باغ هائى زیبا و سرورانگیز رویاندیم; شما هرگز قدرت نداشتید درختان آن را برویانید! آیا معبود دیگرى با خداست؟! نه، بلکه آنها گروهى هستند که (از روى نادانى، مخلوقات را) هم طراز (پروردگارشان) قرار مى دهند!

61 ـ یا کسى که زمین را مستقر و آرام قرار داد، و میان آن نهرهائى روان ساخت، و براى آن کوه هاى ثابت و پا بر جا ایجاد کرد، و میان دو دریا مانعى قرار داد (تا با هم مخلوط نشوند; با این حال) آیا معبودى با خداست؟! نه، بلکه بیشتر آنان نمى دانند (و جاهلند)!

62 ـ یا کسى که دعاى مضطر را اجابت مى کند و گرفتارى را برطرف مى سازد، و شما را خلفاى زمین قرار مى دهد; آیا معبودى با خداست؟! کمتر متذکر مى شوید!

63 ـ یا کسى که شما را در تاریکى هاى صحرا و دریا هدایت مى کند، و کسى که بادها را به عنوان بشارت پیش از نزول رحمتش مى فرستد; آیا معبودى با خداست؟! خداوند برتر است از آنچه براى او شریک قرار مى دهند!

64 ـ یا کسى که آفرینش را آغاز کرد، سپس آن را تجدید مى کند، و کسى که شما را از آسمان و زمین روزى مى دهد; آیا معبودى با خداست؟! بگو: «دلیلتان را بیاورید اگر راست مى گوئید»!

تفسیر:

با این همه دلیل باز مشرک مى شوید؟

در آخرین آیه بحث گذشته ـ بعد از ذکر بخش هاى تکان دهنده اى از زندگى پنج پیامبر بزرگ ـ سؤال کوتاه و پر معنائى مطرح شد که: «آیا خداوند با این همه قدرت و توانائى بهتر است؟ یا بت هاى بى ارزشى که آنها ساخته اند»؟.

در آیات مورد بحث، به شرح آن پرداخته و ضمن پنج آیه که با پنج سؤال حساب شده شروع مى شود مشرکان را تحت بازپرسى و محاکمه قرار مى دهد، و روشن ترین دلائل توحید را در پنج آیه، ضمن اشاره به دوازده نمونه از مواهب بزرگ خداوند بیان مى کند.

نخست، به خلقت آسمان ها، زمین و نزول باران و برکات ناشى از آن پرداخته چنین مى گوید: «آیا بت هائى که معبود شما هستند بهترند؟ یا کسى که آسمان ها و زمین را آفریده و براى شما از آسمان آبى فرستاد که با آن باغ هاى زیبا و سرورانگیز رویاندیم»؟ (أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَة).(1)

«حدائق» جمع «حدیقه» به طورى که بسیارى از مفسران گفته اند: به معنى باغى است که اطراف آن دیوار کشیده باشند و از هر نظر محفوظ باشد، همچون «حدقه» چشم که در میان پلک ها محصور شده است.

«راغب» در «مفردات» مى گوید: «حدیقه در اصل، به زمینى مى گویند که آب در آن جمع شده است، همچون حدقه چشم که همیشه آب در آن قرار دارد».

از مجموع این دو سخن مى توان چنین نتیجه گرفت: حدیقه باغى است که هم دیوار دارد و هم آب کافى.

«بهجة» (بر وزن لهجه) به معنى زیبائى رنگ و حسن ظاهر است که بینندگان را غرق سرور مى کند.(2)

پس از آن روى سخن را به بندگان کرده مى گوید: «شما قدرت نداشتید که درختان این باغ هاى زیبا را برویانید» (ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها).

کار شما تنها بذر افشانى و آبیارى است، اما کسى که حیات را در دل این بذر آفریده، و به نور آفتاب و قطرات حیات بخش باران و ذرات خاک فرمان مى دهد این دانه را برویانید، تنها خدا است.

اینها حقائقى است که هیچ کس نمى تواند منکر آن شود، و یا آن را به غیر خدا نسبت دهد، او است که آفریننده آسمان ها و زمین است، و او است که نازل کننده باران است، او مبدأ این همه زیبائى و حسن و جمال در عالم حیات است.

حتى دقت در رنگ آمیزى یک گل زیبا و برگ هاى لطیف و منظمى که در درون یکدیگر اطراف هسته مرکزى گل حلقه زده اند، و آواى حیات سرداده اند کافى است که انسان را به عظمت، قدرت و حکمت آفریدگار آن آشنا سازد، اینها است که قلب انسان را تکان مى دهد و به سوى او مى خواند.

به تعبیر دیگر: توحید در خلقت (توحید خالق) و توحید در ربوبیت (توحید تدبیر کننده این جهان) پایه اى براى «توحید معبود» شمرده شده است.

و لذا در پایان آیه مى گوید: «آیا معبود دیگرى با خدا است»؟ (أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ).

«ولى آنها گروهى نادان هستند که از پروردگار عدول کرده و غیر او را که هیچگونه قدرتى ندارد شریک او قرار مى دهند» (بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ).(3)

* * *

در دومین سؤال به بحث از موهبت آرامش، ثبات زمین و قرارگاه انسان در این جهان پرداخته، مى گوید: «آیا معبودهاى ساختگى آنها بهتر است یا کسى که زمین را مستقر و آرام قرار داد، و در میان آن، نهرهاى آب جارى، روان ساخت، و براى زمین، کوه هاى ثابت و پا بر جا ایجاد کرد»؟! (تا همچون زرهى قشر زمین را از لرزش نگاه دارند) (أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ).(4)

و نیز «میان دو دریا (از آب شیرین و شور) مانعى قرار داد» تا با هم مخلوط نشوند (وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً).

به این ترتیب، چهار نعمت بزرگ، در این آیه آمده است که، سه قسمت از آن سخن از آرامش مى گوید:

آرامش خود زمین که در عین حرکت سریع به دور خودش، و به دور آفتاب، و حرکت در مجموعه منظومه شمسى، آنچنان یک نواخت و آرام است که ساکنانش به هیچ وجه آن را احساس نمى کنند، گوئى در یک جا میخ کوب شده و ثابت ایستاده است و کمترین حرکتى ندارد.

دیگر وجود کوه ها ـ که سابقاً گفتیم دور تا دور زمین را فرا گرفته اند و ریشه هاى آنها به هم پیوسته و زره نیرومندى را تشکیل داده است، و در برابر فشارهاى داخلى زمین و حرکات جزر و مد خارجى که بر اثر جاذبه ماه پیدا مى شود مقاومت مى کند، و هم مانعى است براى طوفان هاى عظیم که آرامش زمین را بر هم مى زنند.(5)

و سوم حجاب و حایل طبیعى است که میان بخش هائى از آب شیرین و آب شور، اقیانوس ها قرار داده، این حجاب نامرئى چیزى جز تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین، و به اصطلاح تفاوت «وزن مخصوص» آنها نیست که سبب مى شود آب نهرهاى عظیمى که به دریا مى ریزند تا مدت زیادى، در آب شور حل نشوند و در نتیجه جزر و مد دریا آنها را بر بخش عظیمى از سواحل آماده کشت و زرع، مسلط سازد، و آنها را آبیارى کند، که شرح این سخن را ذیل آیه 53 سوره «فرقان» در همین جلد آورده ایم.(6)

در عین حال در لابلاى بخش هاى مختلف زمین، نهرهائى از آب که مایه حیات، زندگى و سرچشمه طراوت و خرمى، و مزارع آباد و باغ هاى پر ثمر است، قرار داده، بخشى از منابع این آبها در کوه ها است، و بخشى در لابلاى قشرهاى زمین.

آیا این نظام مى تواند مولود تصادف کور و کر و مبدئى فاقد عقل و حکمت باشد؟

آیا بت ها نقشى در این نظام بدیع و شگفت انگیز دارند؟!

حتى بت پرستان چنین ادعائى نمى کنند.

لذا در پایان آیه، بار دیگر این سؤال را تکرار مى کند که: «آیا معبودى با اللّه هست»؟ (أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ).

نه «بلکه اکثر آنها نادانند و بى خبر» (بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ).

* * *

در سومین سؤال، از این سؤالات پنجگانه که مجموعه اى از یک بازپرسى و محاکمه معنوى را تشکیل مى دهد، سخن از حل مشکلات، و شکستن بن بستها و اجابت دعاها است، مى گوید:

«آیا معبودهاى بى ارزش شما بهترند یا کسى که دعاى مضطر و درمانده را به اجابت مى رساند و گرفتارى و بلا را بر طرف مى کند»؟! (أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ).

آرى، در آن هنگام که تمام درهاى عالم اسباب به روى انسان بسته مى شود،

کارد به استخوانش مى رسد، و از هر نظر درمانده و مضطر مى گردد، تنها کسى که مى تواند قفل مشکلات را بگشاید، بن بست ها را بر طرف سازد، نور امید در دل ها بپاشد، و درهاى رحمت به روى انسان هاى درمانده باز کند، ذات پاک او است و نه غیر او.

از آنجا که این واقعیت به عنوان یک احساس فطرى در درون جان همه انسان ها است، بت پرستان نیز به هنگامى که در میان امواج خروشان دریا گرفتار مى شوند، تمام معبودهاى خود را فراموش کرده، دست به دامن لطف «اللّه» مى زنند همان گونه که قرآن مى گوید: فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ: «هنگامى که سوار کشتى مى شوند خدا را مى خوانند در حالى که پرستش را مخصوص او مى دانند».(7)

سپس مى افزاید:

نه تنها مشکلات و ناراحتى ها را بر طرف مى سازد، که «شما را خلفاى زمین قرار مى دهد» (وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ).

«آیا با این همه، معبودى با خدا است»؟ (أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ).

«ولى شما کمتر متذکر مى شوید» و از این دلائل روشن پند و اندرز نمى گیرید (قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ).(8)

پیرامون مفهوم «مضطر» و مسأله استجابت دعا و شرائط آن بحث هائى است که در نکته ها در پایان همین آیات به خواست خدا خواهد آمد.

منظور از «خلفاء الارض» ممکن است ساکنان زمین و صاحبان آن باشد; چرا که خدا با آن همه نعمت و اسباب رفاه و آسایش و آرامش که در زمین قرار داده انسان را حکمران این کره خاکى ساخته، و او را براى سلطه بر آن آماده کرده است.

مخصوصاً هنگامى که انسان در اضطرار فرو مى رود، و به درگاه خدا رو مى آورد و او به لطفش بلاها و موانع را بر طرف مى سازد، پایه هاى این خلافت مستحکمتر مى شود (و از اینجا رابطه میان این دو بخش از آیه روشن مى گردد).

و نیز ممکن است اشاره به این باشد که: خدا ناموس حیات را چنین قرار داده که دائماً اقوامى مى آیند و جانشین اقوام دیگر مى شوند که اگر این تناوب نبود تکاملى صورت نمى گرفت.(9)

* * *

در چهارمین سؤال، مسأله هدایت را مطرح کرده، مى گوید: «آیا این بت ها بهترند یا کسى که شما را در تاریکى هاى صحرا و دریا (به وسیله ستارگان) هدایت مى کند»؟ (أَمَّنْ یَهْدِیکُمْ فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ).

«و کسى که بادها را به عنوان بشارت دهندگان پیش از نزول رحمتش مى فرستد» (وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ).

بادهائى که بیانگر نزول بارانند و همانند پیک مخصوص بشارت، پیشاپیش آن حرکت مى کنند، در حقیقت کار آنها نیز هدایت مردم به نزول باران است.

تعبیر «بشراً» (بشارت دهندگان) در مورد بادها و تعبیر به «رحمت» در مورد باران هر دو جالب است; زیرا بادها هستند که: رطوبت هوا و قطعات ابر را از صفحه اقیانوس ها برداشته و بر دوش خود حمل مى کنند، و به نقاط خشک و تشنه مى برند، و از قدوم باران خبر مى دهند.

همچنین باران است که نغمه حیات را در سراسر کره خاک سر مى دهد، و هر جا نازل شود خیر، رحمت، برکت و زندگى مى آفریند.(10)

و در پایان آیه، بار دیگر، مشرکان را مخاطب ساخته مى گوید: «آیا معبود دیگرى با خدا است»؟! (أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ).

سپس بى آن که منتظر جواب آنها باشد، اضافه مى کند: «خداوند برتر و بالاتر است از آنچه براى او شریک قرار مى دهند» (تَعالَى اللّهُ عَمّا یُشْرِکُونَ).

* * *

در آخرین آیه مورد بحث، پنجمین سؤال را که در مورد مبدأ و معاد است به این صورت مطرح مى کند: «آیا معبودان شما بهترند یا کسى که آفرینش را آغاز کرد و سپس آن را اعاده مى کند»؟! (أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ).

«و کسى که در میان این آغاز و انجام، شما را از آسمان و زمین روزى مى دهد» (وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الأَرْضِ).

آیا با این حال باز هم معتقدید که: «معبودى با خدا است»؟ (أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ).

«به آنها بگو اگر چنین اعتقادى دارید دلیلتان را بیاورید اگر راست مى گوئید» (قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ).

در واقع آیات گذشته، همه سخن از مبدأ و نشانه هاى عظمت خدا در عالم هستى و مواهب و نعمت هاى او مى گفت، ولى در آخرین آیه، بحث را از یک گذرگاه ظریف به مسأله معاد منتقل مى کند; چرا که آغاز آفرینش، خود دلیلى بر انجام آن است و قدرت بر خلقت، دلیل روشنى بر معاد محسوب مى شود.

و از اینجا پاسخ سؤالى که بسیارى از مفسران مطرح کرده اند، معلوم مى شود و آن این که: مشرکان که مخاطب این آیات هستند، غالباً عقیده به معاد (معاد جسمانى) نداشتند، با این حال، چگونه ممکن است از آنها سؤال کنیم و اقرار بخواهیم؟

پاسخ این که: این سؤال، توأم با دلیلى است که طرف را وادار به اقرار مى کند; زیرا همین که معترف باشند: آغاز آفرینش از او است، و این همه روزى ها و مواهب از ناحیه او مى باشد، کافى است که قبول کنند امکان بازگشت مجدد به زندگى در قیامت موجود است.

ضمناً، منظور از «رزق آسمان»، باران و نور آفتاب و مانند آن است، و منظور از «رزق زمین»، گیاهان و مواد غذائى مختلفى است که مستقیماً از زمین مى روید یا به طور غیر مستقیم از زمین نشأت مى گیرد، همچون دام ها، همچنین معادن و مواد گوناگونى که انسان در زندگى خود از آن بهره مى گیرد.

* * *


 
 
نکته ها:

1 ـ مضطرى که دعاى او به اجابت مى رسد کیست؟

گرچه خداوند دعاى همه را ـ هر گاه شرائطش جمع باشد ـ اجابت مى کند ولى در آیات فوق مخصوصاً روى عنوان «مضطر» تکیه شده است، به این دلیل که یکى از شرائط اجابت دعا آن است که: انسان چشم از عالم اسباب به کلى برگیرد و تمام قلب و روحش را در اختیار خدا قرار دهد، همه چیز را از آن او بداند و حل هر مشکلى را به دست او ببیند، و این درک و دید، در حال اضطرار دست مى دهد.

درست است که عالم، عالم اسباب است، و مؤمن نهایت تلاش و کوشش خود را در این زمینه به کار مى گیرد، ولى هرگز در جهان اسباب گم نمى شود، همه را از برکت ذات پاک او مى بیند «دیده اى نافذ و سبب سوراخ کن دارد که اسباب را از بیخ و بن بر مى کند» و در پشت حجاب اسباب ذات «مسبب الاسباب» را مى بیند و همه چیز را از او مى خواهد.

آرى، اگر انسان به این مرحله برسد، مهمترین شرط اجابت دعا را فراهم ساخته است.

جالب این که: در بعضى از روایات، این آیه تفسیر به قیام حضرت مهدى(علیه السلام) شده.

در روایتى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: وَ اللّهِ لَکَأَنِّى أَنْظُرُ اِلَى الْقائِمِ وَ قَدْ أَسْنَدَ ظَهْرَهُ اِلَى الْحَجَرِ ثُمَّ یُنْشِدُ اللّهَ حَقَّهُ... قالَ: هُوَ وَ اللّهِ الْمُضْطَرُّ فِى کِتابِ اللّهِ فِى قَوْلِهِ: أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ:

«به خدا سوگند گویا من مهدى(علیه السلام) را مى بینم که پشت به حجر الاسود زده و خدا را به حق خود مى خواند... سپس فرمود: به خدا سوگند مضطر در کتاب اللّه در آیه أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ... او است».(11)

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) چنین آمده: نُزِّلَتْ فِى الْقائِمِ مِْن آلِ مُحَمَّد عَلَیْهِمُ السَّلامُ هُوَ وَ اللّهِ الْمُضْطَرُّ اِذا صَلّى فِى الْمَقامِ رَکْعَتَیْنِ وَ دَعا اِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ فَأَجابَهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُهُ خَلِیْفَة فِى الأَرْضِ:

«این آیه در مورد مهدى از آل محمّد(علیه السلام) نازل شده، به خدا سوگند مضطر او است، هنگامى که در مقام ابراهیم(علیه السلام) دو رکعت نماز به جا مى آورد و دست به درگاه خداوند متعال بر مى دارد، دعاى او را اجابت مى کند، ناراحتى ها را بر طرف مى سازد، و او را خلیفه روى زمین قرار مى دهد».(12)

بدون شک، منظور از این تفسیر ـ همان گونه که نظائر آن را فراوان دیده ایم ـ منحصر ساختن مفهوم آیه به وجود مبارک مهدى(علیه السلام) نیست، بلکه آیه مفهوم گسترده اى دارد که یکى از مصداق هاى روشن آن وجود مهدى(علیه السلام) است که در آن زمان که همه جا را فساد گرفته باشد، درها بسته شده، کارد به استخوان رسیده، بشریت در بن بست سختى قرار گرفته، و حالت اضطرار در کل عالم نمایان است در آن هنگام، در مقدس ترین نقطه روى زمین دست به دعا برمى دارد و تقاضاى کشف سوء مى کند و خداوند این دعا را سرآغاز انقلاب مقدس جهانى او قرار مى دهد و به مصداق «وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ» او و یارانش را خلفاى روى زمین مى کند.(13)

درباره اهمیت «دعا» و «شرائط اجابت آن» و این که چرا گاهى بعضى از دعاها به اجابت نمى رسد، به طور مشروح در جلد اول ذیل آیه 186 سوره «بقره» بحث کرده ایم.

* * *

2 ـ همه جا دعوت به استدلال منطقى

کراراً در آیات قرآن مى خوانیم: از مخالفان مطالبه دلیل مى شود، مخصوصاً جمله هاتُوا بُرْهانَکُم: «دلیل خود را بیاورید» در چهار مورد از قرآن مجید آمده است (بقره، 111 ـ انبیاء، 24 ـ نمل، 64 و قصص ـ 75) و در موارد دیگرى نیز روى کلمه «برهان» مخصوصاً تکیه شده است (برهان به معنى محکمترین دلیلى است که همواره با صدق همراه است).

این منطق «برهان طلبى» اسلام، حکایت از محتواى قوى و غنى آن مى کند; چرا که سعى دارد با مخالفان خود نیز برخورد منطقى داشته باشد، چگونه ممکن است از دیگران مطالبه برهان کند، و خود نسبت به آن بى اعتنا باشد؟ آیات قرآن مجید، مملوّ است از استدلالات منطقى و براهین علمى در سطوح مختلف براى مسائل گوناگون.

این درست بر خلاف چیزى است که: مسیحیت تحریف یافته امروز، روى آن تکیه مى کند، مذهب را تنها کار «دل» مى داند، و عقل را از آن بیگانه معرفى مى کند، و حتى تضادهاى عقلى (همچون توحید در تثلیث) را در مذهب مى پذیرد و به همین دلیل، انواع خرافات را اجازه ورود به مذهب مى دهد، در حالى که اگر مذهب از عقل و استدلال جدا شود، هیچ دلیلى بر حقانیت آن وجود نخواهد داشت و آن مذهب و ضد آن یکسان خواهد بود.

عظمت این برنامه اسلامى (تکیه بر برهان و دعوت مخالفان به استدلال منطقى) هنگامى آشکارتر مى شود که: توجه کنیم اسلام، از محیطى آشکار شد که بیشترین محتواى فکرى محیط را خرافات بى پایه و مسائل غیر منطقى تشکیل مى داد.

* * *

3 ـ جمع بندى و مرورى بر آیات گذشته

در آیاتى که گذشت، قرآن براى اثبات «توحید معبود»، روى «توحید خالق» و «توحید ربّ» (توحید آفرینش و توحید تدبیر) تکیه داشت و از دوازده نشانه بزرگ خدا در عالم هستى سخن مى گفت (آسمان و زمین، نزول باران، آثار حیاتى آن، آرامش قرارگاه انسان، نهرهاى آب جارى، کوه هاى عظیم و پا بر جا، حایل و مانع در میان آب شور و شیرین، اجابت دعوت بندگان، هدایت آنها در تاریکى برّ و بحر، بادهاى پیام آور از نزول باران، تجدید حیات موجودات، و روزى دادن به انسان از آسمان و زمین).

این مواهب دوازده گانه، در طى پنج آیه و تحت پنج سؤال بیان شد که به ترتیب مسائل پنجگانه زیر را بیان مى کرد: خلقت، آرامش، حل مشکلات، هدایت، و بازگشت به حیات مجدد.

و در ذیل هر یک از این سؤال هاى پنجگانه، این جمله تکرار مى شد: أَ اِلهٌ مَعَ اللّهِ: «آیا معبودى با خدا وجود دارد»؟!

و به دنبال این سؤال، در آیه اول اشاره به انحراف آنها از حق و در آیه دوم جهل آنها، و در آیه سوم عدم اندیشه کردن آنان، و در آیه چهارم انحطاط فکرى آنها، و در آیه پنجم مطالبه استدلال از آنها آمده است که روى هم رفته مجموعه جامع و منسجمى را ارائه مى کند.

* * *

1 ـ این آیه، در حقیقت محذوفى دارد و در تقدیر چنین است: «ما یُشْرِکُونَ خَیْرٌ أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ».

در حقیقت در آیه قبل سؤال چنین بود: آیا خداوند که مبدأ نجات بندگان است بهتر است یا بت هائى را که شریک او قرار مى دهند؟ ولى در این آیه سؤال را از بت ها شروع مى کند، مى گوید: «آیا آنها بهترند یا خداوندى که خالق آسمان ها و زمین است»؟.

2 ـ کلمه «ذات» در «ذات بهجة» به صورت مفرد آمده، در حالى که «حدائق» که موصوف آن است جمع است، این به خاطر آن است که «حدائق» جمع مکسر است، و جمع مکسر گاهى به مفهوم «جماعت» که مفرد است مى آید، و صفت آن نیز مفرد خواهد بود.

و بنا به گفته اى دیگر: از این نظر که جمع کثرت و براى غیر ذوى العقول است، صفت آن مفرد است (اعراب القرآن، جلد 7، صفحه 238).

3 ـ «یَعْدِلُونَ» ممکن است از ماده «عدول» به معنى انحراف و بازگشت از حق به سوى باطل باشد، و نیز ممکن است از ماده «عِدل» (بر وزن قشر) به معنى معادل و شبیه و نظیر باشد، در صورت اول، مفهومش این است که: آنها از خداوند واحد یکتا به غیر او عدول مى کنند، و در صورت دوم، مفهومش این است که: براى او عدیل و نظیر قائل مى شوند.

4 ـ «خِلال» در اصل به معنى شکاف میان دو چیز است، و «رَواسِى» جمع «راسیه» به معنى ثابت و پابرجا مى باشد.

5 ـ درباره نقش کوه ها در ثبات زمین و برکات دیگر آن، در جلد دهم، صفحه 113، ذیل آیه 3 سوره «رعد» نیز بحث کرده ایم.

6 ـ صفحه 121.

7 ـ عنکبوت، آیه 65.

8 ـ «ما» در «قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ» ظاهراً زائده است و مى دانیم: فائده حروف زائده در بسیارى از موارد تأکید است. و «قَلِیلاً» صفت است براى مصدر محذوف و در تقدیر چنین بوده: «تَتَذَکَّرُونَ تَذَکُّراً قَلِیلاً».

9 ـ بنابراین، «خلفاء الارض» به معنى «خلفاء فى الارض» است.

10 ـ «بُشْر» (بر وزن عُشْر) چنان که قبلاً هم گفته ایم، مخفف «بُشُر» (بر وزن کتب) جمع «بشور» (بر وزن قبول) به معنى مبشر و بشارت دهند است.

شرح بیشتر درباره نقش بادها در نزول باران در سوره «اعراف»، ذیل آیه 57، جلد ششم تفسیر «نمونه»، صفحه 214 آمده است.

11 ـ تفسیر «نور الثقلین»، جلد 4، صفحه 94.

12 ـ تفسیر «نور الثقلین»، جلد 4، صفحه 94.

13 ـ جالب این که: این بحث درست در روز نیمه شعبان سال 1403، روز میلاد مسعود حضرت مهدى(علیه السلام)نگاشته شد.

...........................

تفسیر نمونه

احسن الحدیث در شبکه های اجتماعی    aparat telegram instagram whatsapp 300x300 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟