• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

یک سوم نمایشگاه قرآن سپری شد/ محافلی که غریبانه

فردا؛ آغاز مرحله استانی مسابقات قرآن «تلاوت» و

یوسف افراش، معاون ارتباطات و امور استان‌های سازمان

بیشتر...

اعلام جزئیات مسابقات بین‌المللی قرآن دانشجویان/

در هفته‌ای که سپری شد رویدادهای قرآنی متنوعی در کشورمان رخ

بیشتر...

مفاهيم زيبای سبک زندگی اسلامی لابلای کتاب‌ها خاک

يک پژوهشگر قرآنی گفت: مفاهيم زيبايی از سبک زندگی اسلامی

بیشتر...

کلام امیر(ع) در نهج البلاغه عقل منفصل انسان/نهج

حسین استادولی، مترجم قرآن و نهج البلاغه ضمن ارائه توضیحاتی

بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
31746
37401
115697478
امروز جمعه, 17 ارديبهشت 1400
اوقات شرعی

عامل فلاح و رستگاری

آیات 14 تا 19 سوره مبارکه اعلی

14قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّى

15وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّى

16بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا

17وَ الآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقى

18إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الأُولى

19صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسى

 

ترجمه:

14 ـ به یقین آن که پاکى جست، رستگار شد.

15 ـ و نام خدایش را یاد کرد سپس نماز خواند!

16 ـ ولى شما زندگى دنیا را مقدم مى دارید.

17 ـ در حالى که آخرت بهتر و پایدارتر است!

18 ـ این دستورها در کتب آسمانى پیشین (نیز) آمده است.

19 ـ در کتب ابراهیم و موسى.

 
تفسیر:

برنامه اى که در همه کتب آسمانى آمده

در آیات قبل، اشاره اى به مجازات سخت کفار معاند، و دشمنان حق شده بود، و در آیات مورد بحث، به نجات اهل ایمان و عوامل این نجات اشاره مى کند، نخست، مى فرماید: «مسلماً رستگار مى شود کسى که خود را تزکیه کند»

(قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّى).

* * *

«و نام پروردگارش را به یاد آورد و به دنبال آن نماز بخواند» (وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّى).

به این ترتیب، عامل فلاح و رستگارى و پیروزى و نجات را سه چیز مى شمرد: «تزکیه»، «ذکر نام خداوند» سپس «به جا آوردن نماز».

در این که منظور از «تزکیه» چیست؟ تفسیرهاى گوناگونى ذکر کرده اند:

نخست این که: منظور پاکسازى روح از شرک است، به قرینه آیات قبل، و نیز به قرینه این که مهم ترین پاکسازى همان پاکسازى از شرک است.

دیگر این که: منظور، پاکسازى دل از رذائل اخلاقى و انجام اعمال صالح است، به قرینه آیات فلاح در قرآن مجید از جمله آیات آغاز سوره «مؤمنون» که فلاح را در گرو اعمال صالح مى شمرد، و به قرینه آیه 9 سوره «شمس» که بعد از ذکر مسأله تقوا و فجور مى فرماید: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها: «رستگار شد کسى که نفس خود را از فجور و اعمال زشت پاک کرد و به زینت تقوا بیاراست».

دیگر این که: منظور «زکات فطره» در روز عید فطر است، که نخست باید زکات را پرداخت و بعد نماز عید را به جا آورد، چنان که در روایات متعددى از امام صادق(علیه السلام) این معنى نقل شده است.(1)

همین معنى، در منابع اهل سنت از امیر مؤمنان على(علیه السلام) روایت شده.(2)

در اینجا این سؤال مطرح است که: سوره «اعلى» سوره «مکّى» است، و در «مکّه» نه زکات فطره مقرر شده بود، و نه روزه ماه مبارک، و نه مراسم نماز عید فطر؟

در پاسخ این سؤال، بعضى گفته اند: هیچ مانعى ندارد آغاز این سوره در «مکّه» نازل شده باشد و پایانش در «مدینه».

این احتمال نیز قویّاً وجود دارد که: تفسیر فوق از قبیل بیان یک مصداق روشن و تطبیق آیه بر فرد واضح باشد.

بعضى نیز «تزکیه» را در اینجا به معنى دادن صدقه مالى دانسته اند.

مهم این است که: «تزکیه» معنى وسیعى دارد که همه این مفاهیم را در بر مى گیرد، هم پاکسازى روح از آلودگى شرک، هم پاکسازى از اخلاق رذیله، هم پاکسازى عمل از محرمات، و هر گونه ریا، و هم پاکسازى مال و جان به وسیله دادن زکات در راه خدا; زیرا طبق آیه: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیْهِمْ بِها: «از اموال آنها صدقه اى (زکات) بگیر تا آنها را به وسیله آن پاکسازى و تزکیه کنى»(3) دادن زکات سبب پاکى روح و جان است.

بنابراین، تمام تفسیرها ممکن است در معنى گسترده آیه، جمع باشد.

قابل توجه این که: در آیات فوق، نخست سخن از تزکیه و بعد ذکر پروردگار و سپس نماز است.

به گفته بعضى از مفسران، مراحل عملى مکلف سه مرحله است:

نخست، «ازاله عقائد فاسد از قلب»، سپس «حضور معرفة اللّه و صفات و اسماء او در دل»، و سوم «اشتغال به خدمت»، آیات فوق در سه جمله کوتاه به این سه مرحله اشاره کرده است.(4)

این نکته نیز قابل توجه است که: «نماز» را فرع بر «ذکر پروردگار» مى شمرد، این به خاطر آن است که: تا به یاد او نیفتد و نور ایمان در دل او پرتوافکن نشود، به نماز نمى ایستد، به علاوه، نمازى ارزشمند است که توأم با ذکر او و ناشى از یاد او باشد، و این که بعضى ذکر پروردگار را تنها به معنى «اللّه اکبر» یا «بسم اللّه الرحمن الرحیم» که در آغاز نماز گفته مى شود، تفسیر کرده اند، در حقیقت بیان مصداق هائى از آن است.

* * *

سپس، به عامل اصلى انحراف از این برنامه فلاح و رستگارى اشاره کرده، مى افزاید: «بلکه شما حیات دنیا را مقدم مى دارید» (بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا).

* * *

«در حالى که آخرت بهتر و پایدارتر است» (وَ الآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقى).

و این، در حقیقت همان مطلبى است که در احادیث نیز آمده: حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَة: «محبت دنیا سرچشمه هر گناهى است».(5)پ

در حالى که، هیچ عقلى اجازه نمى دهد انسان «سراى باقى» را به «متاع فانى» بفروشد، و این لذات مختصر و آمیخته با انواع درد و رنج را بر آن همه نعمت جاویدان و خالى از هرگونه ناملائمات مقدم بشمرد.

* * *

و سرانجام، در پایان سوره، مى فرماید: «این دستوراتى که گفته شد، منحصر به این کتاب آسمانى نیست، بلکه در صحف و کتب پیشین نیز آمده است» (إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الأُولى).

* * *

«صحف و کتب ابراهیم، و موسى» (صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسى).(6)

در این که مشار الیه «هذا» چیست؟ نظرات گوناگونى وجود دارد:

جمعى گفته اند: اشاره به دستورات اخیر در زمینه «تزکیه»، «نماز» و «مقدم نشمردن حیات دنیا بر آخرت» است; چرا که اینها از اساسى ترین تعلیمات همه انبیاء بوده، و در تمام کتب آسمانى آمده است.

بعضى دیگر آن را اشاره به تمام «سوره» مى دانند; چرا که از توحید شروع مى شود، و با نبوت ادامه مى یابد، و به برنامه هاى عملى ختم مى شود.

به هر حال، این تعبیر نشان مى دهد: محتواى پر اهمیت این سوره، یا خصوص آیات اخیر، از اصول اساسى عالم ادیان، و از تعلیمات بنیادى همه انبیاء و پیامبران است، و این خود نشانه اى است از عظمت سوره و از اهمیت این تعلیمات.

«صُحُف» جمع «صحیفه» در اینجا به معنى لوح، یا صفحه اى است که چیزى بر آن مى نویسند.

آیات فوق، نشان مى دهد: حضرت ابراهیم(علیه السلام) و موسى(علیه السلام) نیز داراى کتاب هاى آسمانى بوده اند.

در روایتى از «ابوذر» مى خوانیم که مى گوید: به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) عرض کردم انبیاء چند نفر بودند؟

فرمود: یک صد و بیست و چهار هزار نفر.

گفتم: رسولان آنها چند نفر بودند؟

فرمود: سیصد و سیزده نفر، و بقیه فقط «نبى» بودند.

عرض کردم: آدم، نبى بود؟

فرمود: بله، خداوند با او سخن گفت و او را با دست خود آفرید.

سپس پیامبر(صلى الله علیه وآله) افزود، اى «ابوذر»! چهار نفر از انبیاء عرب بودند: هود و صالح و شعیب و پیامبر تو.

گفتم: اى رسول خدا! خداوند چند کتاب نازل فرمود؟

فرمود: صد و چهار کتاب، ده کتاب بر «آدم»، پنجاه کتاب بر «شیث»، سى کتاب بر «اخنوخ» یعنى «ادریس»، و او نخستین کسى است که با قلم نوشت و بر «ابراهیم» ده کتاب و نیز تورات و انجیل و زبور و فرقان را (بر موسى و مسیح و داود و پیامبر اسلام نازل کرد).(7)

تعبیر به «الصُّحُفِ الأُولى» در مورد کتاب هاى ابراهیم و موسى در برابر صحف اخیر است که بر حضرت مسیح و پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نازل شده است.

* * *

 
نکته:

تحلیلى بر حدیث «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَة»

مسلماً براى افراد مؤمن، این محاسبه قرآنى که در آیات فوق آمده در مقایسه دنیا با آخرت که مى گوید: «آخرت بهتر و پایدارتر است» کاملاً روشن است، اما با این حال، چگونه انسان مؤمن در بسیارى از اوقات این علم و آگاهى خود را زیر پا مى گذارد و آلوده گناهان و جرائمى مى شود؟!

پاسخ این سؤال یک جمله است، و آن غلبه شهوات بر وجود انسان، و سرچشمه غلبه شهوات نیز حبّ دنیا است.

حبّ دنیا، اعم از حبّ مال، مقام، شهوت جنسى، تفوق طلبى، برترى جوئى، تن پرورى، انتقام جوئى، و مانند اینها، گاه، چنان طوفانى در روح انسان ایجاد مى کند که تمام معلومات او را بر باد مى دهد، و حتى گاه، حس تشخیص او را از میان مى برد، و در نتیجه، حیات دنیا را بر آخرت مقدم مى دارد.

این که در روایات اسلامى کراراً حبّ دنیا به عنوان سرچشمه تمام گناهان شمرده شده است، یک واقعیت عینى و محسوس است که در زندگى خود و دیگران بارها آن را آزموده ایم.

بنابراین، براى قطع ریشه هاى گناه، راهى جز این نیست که حبّ و عشق دنیا را از دل بیرون کنیم.

باید به دنیا همچون وسیله اى، گذرگاهى، پلى، و یا همچون مزرعه اى بنگریم.

ممکن نیست عاشقان دنیا بر سر دو راهى «وصول به متاع این جهان و نیل به رضاى خدا»، دومى را مقدم شمرند.

اگر پرونده هاى جنائى را بنگریم، واقعیت حدیث فوق را در آنها به خوبى مشاهده مى کنیم.

هنگامى که علل جنگ ها، خونریزى ها، کشت و کشتارها (حتى میان برادران و دوستان) را مورد توجه قرار مى دهیم، جاى پاى حبّ دنیا در همه آنها مشهود و نمایان است.

اما، چگونه مى توان حبّ دنیا را از دل بیرون کرد، با این که ما همه فرزند دنیائیم، و علاقه فرزند به مادر، یک امر طبیعى است؟!

این نیاز به آموزش فکرى، فرهنگى و عقیدتى، و سپس تهذیب نفس دارد.

و از جمله امورى که مى تواند بالاترین کمک را به سالکان راه در این مسیر کند، ملاحظه عاقبت کار دنیاپرستان است.

فراعنه با آن همه قدرت و امکانات مالى، سرانجام چه کردند؟

قارون از این همه گنج هائى که کلید آنها را چندین انسان نیرومند به زحمت مى کشیدند، چه اندازه با خود برد؟!

قدرت هاى عظیمى را که در عصر و زمان خود به چشم خود دیدیم، که با نسیمى دفتر زندگانیشان بر هم خورد، و با یک گردش لیل و نهار از تخت قدرت فرو افتادند، و کاخ ها و ثروت هایشان را گذاردند و گریختند، و یا زیر خاک پنهان شدند، خود بهترین واعظ و معلم ماست.

این سخن دامنه دار را با حدیثى از امام على بن الحسین(علیهما السلام) که بسیار رسا و گویا است پایان مى دهیم:

از حضرتش پرسیدند: افضل اعمال نزد خدا چیست؟

فرمود: ما مِنْ عَمَل بَعْدَ مَعْرِفَةِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَعْرِفَةِ رَسُولِهِ أَفْضَلُ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیا: «هیچ عملى بعد از معرفت خداوند و رسولش افضل از دشمنى با دنیا نیست»!

آنگاه افزود: زیرا براى حبّ دنیا شعب بسیارى است، و معاصى نیز شعب بسیارى دارد، اولین چیزى که با آن معصیت خدا شد، تکبر ابلیس بود، در آن زمان که ابا کرد، «تکبّر» ورزید و از کافران شد.

سپس «حرص» بود که سرچشمه معصیت (و ترک اولاى) آدم و حوا گشت، در آن زمان که خداوند متعال به آنها فرمود: «از هر جاى بهشت مى خواهید بخورید، ولى نزدیک این درخت (ممنوع) نشوید که از ستمکاران خواهید بود» ولى آنها به سراغ چیزى رفتند که به آن نیاز نداشتند! و همین براى فرزندان آنها تا روز قیامت باقى ماند; چرا که غالب چیزهائى را که انسان مى طلبد به آن نیازى ندارد (نیازها غالباً منشأ گناه نیستند، آنچه منشأ گناه است، هوس ها و امور زائد بر نیاز است)، سپس «حسد» بود که سرچشمه گناه فرزند آدم شد، نسبت به برادرش حسد ورزید و او را به قتل رساند.

و از شعب آن، حبّ زنان، حبّ دنیا،(8) حبّ ریاست، حبّ راحتى، حبّ سخن، حبّ برترى، و حبّ ثروت است، اینها هفت خصلتند که همگى در حبّ دنیا جمع اند، و لذا، پیامبران و دانشمندان بعد از آگاهى بر این حقیقت، گفته اند: «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَة».(9)

* * *

خداوندا! حبّ دنیا که ریشه همه گناهان است را از دل ما بیرون ببر!

پروردگارا! خودت در مسیر پر پیچ و خم تکامل، دست ما را بگیر، و به سرمنزل مقصود هدایت فرما!

بار الها! تو از پنهان و آشکار آگاهى، گناهان مخفى و آشکار ما را به لطف و کرمت ببخشا!

 

آمِیْنَ یا رَبَّ العالَمِیْنَ

 

پایان سوره أعلى(10)

آغاز ماه مبارک رمضان 1407

 


1 ـ «نور الثقلین»، جلد 5، صفحه 556، احادیث 19 و 20.

2 ـ «روح المعانى»، جلد 30، صفحه 110 ـ تفسیر «کشاف»، جلد 4، صفحه 740.

3 ـ توبه، آیه 103.

4 ـ تفسیر «فخر رازى»، جلد 31، صفحه 147.

5 ـ این حدیث با عبارات مختلف از «امام صادق»(علیه السلام) و «امام سجاد» على بن الحسین(علیه السلام)، بلکه از همه انبیاء نقل شده است، و این دلیل بر اهمیت فوق العاده آن است (نور الثقلین، جلد 5، صفحات 556 و 557).

6 ـ ممکن است «صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسى» توضیحى براى «الصُّحُفِ الأُولى» باشد، این احتمال نیز وجود دارد که بیان و مصداق روشن آن باشد، در صورت اول، همه کتب انبیاى پیشین را شامل مى شود، و در صورت دوم، تنها صحف ابراهیم و موسى را.

7 ـ «مجمع البیان»، جلد 10، صفحه 476.

8 ـ به نظر مى رسد: منظور از «حبّ دنیا» در اینجا «حبّ بقاء در دنیا» بوده باشد، که آن یکى از شعب هفت گانه محسوب مى شود و معمولاً در شکل «طول امل و درازى آرزوها» ظاهر مى گردد (دقت کنید).

9 ـ «اصول کافى»، جلد 2، باب «حبّ الدنیا و الحرص علیها»، حدیث 8 ـ در همین باب از «اصول کافى»، 17 روایت در این زمینه نقل شده است که بسیار آموزنده است.

10 ـ تصحیح: 25 / 3 / 1383.

----------------------

تفسیر قرآن کریم، آیت الله مکارم شیرازی

احسن الحدیث در شبکه های اجتماعی    aparat telegram instagram whatsapp 300x300 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟