• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

کنگره بین‌المللی پیامبر اعظم (ص) با شعار رحمه

دبیر اجرایی کنگره بین‌المللی پیامبر اعظم (ص)، با اشاره به

بیشتر...

تفاوت بارز مسابقات قرآن در امارات و ایران/ ضرورت

نماینده اعزامی جمهوری اسلامی ایران به مسابقات بین‌المللی

بیشتر...

برگزاری همایش «تجلیل از خادمان قرآن» در حرم امام

مسئول دارالقرآن الکریم حرم مطهر امام خمینی(ره) از برگزاری

بیشتر...

آثار نماز شب و طلب صدق در آغاز و پایان کارها،

در سلسله مطالب روزانه که توسط سایت احسن الحدیث مطالب

بیشتر...

نماینده ایران راهی مسابقات قرآن کشور اردن می‌شود

نماینده ایران در سیزدهمین دوره مسابقات بین‌المللی قرآن کشور

بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
20185
34706
128877613
امروز شنبه, 24 مهر 1400
اوقات شرعی

ایمان به معاد

آیات 47 تا 49 سوره مبارکه کهف

47وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ وَ تَرَى الاْ َرْضَ بارِزَةً وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْمِنْهُمْ أَحَداً

48وَ عُرِضُوا عَلى رَبِّکَ صَفّاً لَقَدْ جِئْتُمُونا کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّة بَلْزَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً

49وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یاوَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لایُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لایَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً

 

ترجمه:

47 ـ و روزى را (به خاطر بیاور) که کوه ها را به حرکت در آوریم; و زمین را آشکار (و مسطح) مى بینى; و همه آنان را برمى انگیزیم، و احدى از ایشان را فروگذار نخواهیم کرد!

48 ـ آنها در یک صف به (پیشگاه) پروردگارت عرضه مى شوند; (و به آنان گفته مى شود:) همگى نزد ما آمدید، همان گونه که نخستین بار شما را آفریدیم! اما شما گمان مى کردید ما هرگز موعدى برایتان قرار نخواهیم داد!

49 ـ و کتاب[= نامه اعمال] در آنجا گذارده مى شود، پس گنهکاران را مى بینى که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند; و مى گویند: «اى واى بر ما! این چه کتابى است که هیچ عمل کوچک و بزرگى را فرو نگذاشته مگر این که آن را به شمار آورده است»؟! و (این در حالى است که) همه اعمال خود را حاضر مى بینند; و پروردگارت به هیچ کس ستم نمى کند.

تفسیر:
 

 

واى بر ما این چه کتابى است!

از آنجا که در آیات گذشته، سخن از انسان خودخواه و مغرورى به میان آمد، که به خاطر غرورش معاد و رستاخیز را انکار کرد، به دنبال آن، آیات مورد بحث، چگونگى قیامت را در سه مرحله تشریح مى کند:

مرحله قبل از رستاخیز انسان ها، مرحله رستاخیز، و قسمتى از مرحله بعد.

نخست، مى گوید: «به خاطر بیاورید، روزى را که: (نظام جهان هستى به عنوان مقدمه اى براى نظام نوین، در هم فرو مى ریزد) کوه ها را به حرکت درمى آوریم، و همه موانع سطح زمین از میان مى رود، به گونه اى که زمین را صاف و همه چیز را در آن نمایان مى بینى» (وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ وَ تَرَى الاْ َرْضَ بارِزَةً).

این قسمت از آیات، به حوادثى که در آستانه رستاخیز رخ مى دهد، اشاره مى کند، این حوادث، بسیار زیاد است که: مخصوصاً در سوره هاى کوتاه آخر قرآن فراوان به چشم مى خورد، و به عنوان: أَشراطُ السّاعَة: «نشانه هاى قیامت» نامیده مى شود.

مجموعه این نشانه ها دلیل بر آن است که: جهان امروز ما، به کلّى ویران و دگرگون مى شود، کوه ها متلاشى مى گردد، درختان و بناها فرو مى ریزد، زلزله ها آن را درهم مى کوبد، و زمین صاف و مسطح مى شود، آفتاب بى فروغ، ماه بى نور و ستارگان خاموش مى گردند، سپس جهانى نو، آسمان و زمینى تازه بر ویرانه هاى آن بنا، و زندگى نوین انسان ها در آن جهان نو بر پا مى شود.

آنگاه اضافه مى کند: «ما همه آنها را در این هنگام محشور مى کنیم به گونه اى که حتى یک نفر را ترک نخواهیم گفت» ( وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْمِنْهُمْ أَحَداً).

«نُغادِر» از ماده «غدر» به معنى ترک گفتن چیزى است، به همین ـ جهت به کسى که پیمان و عهد خود را بشکند و ترک کند، مى گویند: غدر کرده است.

و این که: به گودال هاى آب «غدیر» مى گویند، به خاطر آن است که: مقدارى از آب باران در آنها، رها و ترک شده است.

به هر حال، جمله فوق، تأکیدى است بر این حقیقت که «معاد» یک حکم عمومى و همگانى است و هیچ کس از آن مستثنى نخواهد بود.

* * *

آیه بعد، سخن از چگونگى رستاخیز انسان ها مى گوید، مى فرماید: «آنها همه در یک صف به پروردگارت، عرضه مى شوند» (وَ عُرِضُوا عَلى رَبِّکَ صَفّاً).

این تعبیر، ممکن است اشاره به آن باشد که: هر گروهى از مردم که عقیده واحد یا عمل مشابهى دارند، در یک صف قرار مى گیرند، و یا این که: همگى بدون هیچ گونه تفاوت و امتیاز، در یک صف قرار خواهند گرفت.

و به آنها گفته مى شود: «شما همگى نزد ما آمدید، همان گونه که در آغاز شما را آفریدیم» (لَقَدْ جِئْتُمُونا کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّة).

نه خبرى از اموال و ثروت ها است، نه زر و زیورها، نه امتیازات و مقامات مادّى، نه لباس هاى رنگارنگ، و نه یار و یاور، درست همان گونه که در آغاز آفرینش بودید، به همان حالت اول!.

«اما شما گمان کردید که: ما موعدى برایتان قرار نخواهیم داد» (بَلْزَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً).

و این هنگامى بود که: غرور امکانات مادى شما را فرا مى گرفت و تمایل به جاودانگى دنیا شما را از فکر آخرت ـ که در فطرت هر انسانى نهفته است ـ غافل مى کرد.

* * *

سپس به مراحل دیگر از این رستاخیز بزرگ، پرداخته، مى گوید: «کتابى که نامه اعمال همه انسان ها است، در آنجا گذارده مى شود» (وَ وُضِعَ الْکِتابُ).

«گنهکاران هنگامى که از محتواى آن آگاه مى شوند، وحشت زده خواهند شد به گونه اى که آثار وحشت را در چهره هاشان مى بینى» (فَتَرَى الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّا فِیهِ).

در این هنگام فریاد برآورده «مى گویند: اى واى بر ما! این چه کتابى است؟! هیچ عمل کوچک و بزرگى نیست، مگر این که آن را احصا و شماره کرده است» (وَ یَقُولُونَ یاوَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لایُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصاها).

همگى را مو به مو، به حساب آورده، ضبط کرده، و چیزى را فروگذار ننموده است، راستى چه وحشتناک است؟ ما همه این اعمال را به دست فراموشى سپرده بودیم، آن چنان که گاهى فکر مى کردیم، اصلاً خلافى از ما سر نزده، اما امروز مى بینیم بار مسئولیتمان بسیار سنگین، و سرنوشتمان تاریک است!.

علاوه بر این سند کتبى، اصولاً «همه اعمال خود را حاضر مى بینند»! (وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً).

خوبى ها و بدى ها، ظلم ها و عدل ها، هرزگى ها و خیانت ها، همه، و همه در برابر آنها تجسم مى یابد!.

در واقع آنها گرفتار اعمال خودشان هستند: «و پروردگار تو به احدى ظلم نمى کند» (وَ لایَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً).

آنچه دامن آنها را مى گیرد کارهائى است که در این جهان انجام داده اند بنابراین از چه کسى مى توانند گله کنند، جز از خودشان؟

* * *

نکته ها:

1 ـ کوه ها و سرّ انهدام آنها

گفتیم: در آستانه رستاخیز، نظام جهان ماده به هم مى ریزد، از جمله کوه ها از هم متلاشى مى شوند، ولى در زمینه متلاشى شدن کوه ها در قرآن تعبیرات مختلفى دیده مى شود:

در آیات مورد بحث خواندیم: کوه ها را به حرکت درمى آوریم (نُسَیِّرُ الْجِبالَ) همین تعبیر در سوره «نبأ» آیه 20 و سوره «تکویر» آیه 3 دیده مى شود.

ولى در سوره «مرسلات» آیه 10 مى خوانیم: وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ: «کوه ها بر اثر طوفان شدید از جا کنده خواهد شد».

در حالى که در سوره «حاقه» آیه 14 مى خوانیم: وَ حُمِلَتِ الاْ َرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً: «زمین و کوه ها از جا کنده مى شوند، و یک مرتبه در هم کوبیده خواهند شد».

و در سوره «مزمل» آیه 14 مى خوانیم: یَوْمَ تَرْجُفُ الاْ َرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلاً: «روزى که زمین و کوه ها به لرزه درمى آید و کوه ها تبدیل به تلى از شن متراکم خواهند شد»!.

و آیات 5 و 6 سوره «واقعه» مى گوید: وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسّاً * فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثّاً : «کوه ها از هم متلاشى و خرد * و سپس به گرد و غبار پراکنده تبدیل مى شوند».

و بالاخره آیه 5 سوره «قارعه» مى گوید: وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ:

«کوه ها همچون پشم رنگین و زده شده اى خواهند بود» (که به هر سو پراکنده مى شوند).

واضح است، میان این آیات هیچ گونه منافاتى وجود ندارد، بلکه مراحل مختلف در هم ریختن کوه هاى جهان که محکم ترین و پابرجاترین اجزاء زمین هستند، مى باشد، از حرکت کوه ها شروع مى شود و تا تبدیل شدنشان به گرد و غبارى که تنها رنگ آن در فضا به چشم مى خورد، ادامه مى یابد.

عامل این جنبش عظیم و وحشتناک چیست؟ مسلماً بر ما معلوم نیست، ممکن است خاصیت جاذبه، موقتاً برداشته شود، و حرکت دورانى زمین باعث درهم کوبیدن کوه ها و سپس فرارشان به اعماق فضا گردد؟

یا به خاطر انفجارهاى عظیم اتمى در هسته مرکزى زمین، چنین حرکت عظیم و وحشتناکى رخ دهد.

به هر حال، همه اینها دلیل بر آن است که: رستاخیز جنبه انقلابى عظیمى هم در جهان ماده بى جان، و هم در تجدید حیات انسان ها دارد، که تمام آنها آغازگر جهانى نو در سطح والاترى است، جهان که هر چند «روح» و «جسم» در آن حکومت مى کند، ولى بافت آن از هر نظر گسترده تر و کامل تر خواهد بود.

این تعبیر قرآن، ضمناً این واقعیت را به ما انسان ها گوشزد مى کند که باغ و چشمه آب که سهل است. کوه هاى عظیم متلاشى مى شوند، و به این ترتیب، نقش فنا بر جبین همه موجودات این جهان، حتى عظیم ترینشان ثبت شده است!

* * *

2 ـ نامه اعمال

در تفسیر «المیزان» در ذیل آیات فوق، مى خوانیم: از مجموع آیات قرآن، استفاده مى شود: در عالم قیامت سه نوع کتاب (نامه اعمال) براى انسان ها وجود دارد:

نخست، کتاب واحدى است که براى حساب اعمال همگان گذارده مى شود، و در واقع همه اعمال اولین و آخرین در آن ثبت است، همان گونه که در آیات فوق خواندیم: «وَ وُضِعَ الْکِتابُ» که ظاهر آن این است کتاب واحدى براى حساب همه انسان ها قرار داده مى شود.

دوم کتابى است که هر امتى دارد، یعنى اعمال یک امت در آن درج است همان گونه که در سوره «جاثیه» آیه 28 آمده است: کُلُّ أُمَّة تُدْعى إِلى کِتابِها: «هر امتى به کتاب و نامه اعمالش خوانده مى شود».

سوم کتابى است که براى هر انسانى جداگانه وجود دارد، آن چنان که در سوره «اسراء» آیه 13 مى خوانیم: وَ کُلَّ إِنسان أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً...: «هر انسانى مسئولیت اعمالش را به گردن خودش افکنده ایم، و براى او در روز قیامت، کتاب و نامه عملى بیرون مى آوریم».(1)

بدیهى است هیچ گونه منافاتى در میان این آیات نیست; چرا که هیچ مانعى ندارد اعمال آدمى در کتب مختلف، ثبت گردد، همان گونه که در برنامه هاى دنیا امروز نیز، نظیر آن را مى بینیم، که براى سازماندهى دقیق به تشکیلات یک کشور، براى هر واحد، نظام و حساب و سپس آن واحدها در واحدهاى بزرگتر، حساب جدیدى پیدا مى کنند .

اما با توجه به این نکته که: نامه اعمال انسان ها در قیامت شبیه دفتر و کتاب معمولى این جهان نیست، مجموعه اى است گویا، غیر قابل انکار، محصول طبیعى اعمال آدمى.

به هر حال آیات مورد بحث، نشان مى دهد: علاوه بر ثبت اعمال انسانى در کتب ویژه، خود اعمال نیز در آنجا تجسم مى یابند و حضور پیدا مى کنند: (وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً).

اعمالى که به صورت انرژى هاى پراکنده در این جهان از نظرها محو و نابود شده اند، در حقیقت از بین نرفته اند (و علم امروز نیز ثابت کرده که هیچ ماده و انرژى هرگز از میان نخواهد رفت، بلکه دائماً تغییر شکل مى دهد).

آن روز این انرژى هاى گم شده، به فرمان خداوند، تبدیل به ماده مى شوند، و به صورت هاى مناسبى تجسم مى یابند، اعمال نیک به صورت هاى جالب و زیبا، و اعمال بد در چهره هاى زشت و ننگین، ظاهر مى گردند، و این اعمال با ما خواهند بود، و به همین دلیل در آخرین جمله آیات فوق مى فرماید: وَ لایَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً: «و خداوند به بندگانش ستم نمى کند».

چرا که پاداش ها و کیفرها محصول اعمال خودشان است.

البته بعضى از مفسران جمله «وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً» را تأکیدى بر مسأله نامه اعمال دانسته اند، و گفته اند: مفهوم جمله این است که، در آن کتاب همه کارهاى خود را حاضر و ثبت شده مى یابند.(2)

بعضى دیگر، در این آیه کلمه «جزاء» را در تقدیر گرفته اند، و گفته اند:

مفهومش این است که در آن روز، «جزاى اعمال خود را حاضر مى بینند».(3)

ولى تفسیر اول با ظاهر آیات مساعدتر است.

درباره تجسم اعمال در جلد دوم، ذیل آیه 30 «آل عمران» بحث مشروحى داشته ایم(4) و به خواست خدا در ذیل آیات مناسب در آینده نیز بحث بیشترى خواهیم داشت.

* * *

 

 

3 ـ ایمان به معاد و نقش آن در تربیت انسان ها

به راستى قرآن کتاب تربیتى عجیبى است، هنگامى که صحنه قیامت را براى انسان ها ترسیم مى کند، مى گوید: روزى که همه مردم در صفوف منظم، به دادگاه عدل پروردگار عرضه مى شوند، در حالى که هماهنگى عقائد و اعمالشان معیار تقسیم آنها در صفوف مختلف است.

دست هاى آنها از همه چیز تهى، تمام تعلقات دنیا را پشت سر افکنده اند، در عین جمعیت، تنها، و در عین تنهائى جمعند، نامه هاى اعمال، گسترده مى شود.

همه چیز به زبان مى آید، و اعمال کوچک و بزرگ آدمیان را بازگو مى کند، و از آن بالاتر، خود اعمال و افکار جان مى گیرند، تجسم مى یابند، اطراف هر کسى را اعمال تجسم یافته اش، احاطه مى کند، آن چنان مردم به خود مشغولند که مادر فرزند را، و فرزند پدر و مادر را، به کلّى فراموش مى کنند.

سایه سنگین وحشت از این دادگاه عدل الهى، و کیفرهاى بزرگى که در انتظار بدکاران است همه را فرا مى گیرد، نفس ها در سینه ها حبس مى شود، و چشم ها از گردش بازمى ماند.

راستى ایمان به چنین دادگاهى، چقدر در تربیت انسان و کنترل شهوات او مؤثر است! و چقدر آگاهى و بیدارى و توجه به مسئولیت ها به انسان مى بخشد!

در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: إِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ دُفِعَ لِلاِْنْسانِ کِتابٌ ثُمَّ قِیْلَ لَهُ إِقْرأْ ـ قُلْتُ فَیَعْرِفُ ما ِفْیِه ـ فَقالَ إِنَّهُ یَذْکُرُهُ فَما مِنْ لَحْظَة وَ لا کَلِمَة وَ لاْ نَقْلِ قَدَم وَ لا شَىْء فَعَلَهُ إِلاّ ذَکَرَهُ، کَأَنَّهُ فَعَلَهُ تِلْکَ السّاعَةِ، وَ لِذلِکَ قالُوا یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیْرَة وَ لا کَبِیْرَةً إِلاّ أَحْصاها:

«هنگامى که روز قیامت مى شود، نامه اعمال آدمى را به دست او مى دهند، سپس گفته مى شود: بخوان ـ راوى این خبر مى گوید: از امام پرسیدم آیا آنچه را که در این نامه است مى شناسد و به خاطر مى آورد؟ ـ امام فرمود:

همه را به خاطر مى آورد، هر چشم بر هم زدنى، هر کلمه اى، جابه جا کردن قدمى، و خلاصه هر کارى را که انجام داده است آن چنان به خاطر مى آورد که گوئى همان ساعت انجام داده است! و لذا فریادشان بلند مى شود و مى گویند: اى واى بر ما! این چه کتابى است که هیچ کار کوچک و بزرگى نیست مگر آن که آن را احصا و شماره کرده است»؟!(5)

نقش مؤثر تربیتى ایمان، به چنین واقعیتى ناگفته پیداست، راستى آیا ممکن است انسان به چنین صحنه اى ایمان قاطع داشته باشد، باز هم گناه کند؟!

* * *

 


1 ـ «المیزان» جلد 13، صفحه 348... با نهایت تأسف در همین ایام که این بخش از تفسیر را مى نویسیم، به فقدان این علامه بزرگ، مفسر قرآن مجید، فیلسوف عالیقدر، عالم برزگ اخلاق آیت اللّه علامه طباطبائى گرفتار شدیم.

بزرگ مردى که در دوران عمر پر برکتش، خدمات بسیار پر ارزشى، دور از هر گونه تظاهر و خودنمائى، به جامعه اسلامى کرد، تحوّلى در حوزه علمیه قم و افکار دانشمندان معاصر ایجاد نمود، شاگردان برازنده فراوانى تربیت کرد، و آثار بسیار ارزنده اى از خود به یادگار گذاشت.

مخصوصاً همین اثر گرانمایه او (تفسیر المیزان) فصل تازه اى در تفسیر قرآن کریم گشوده، و نقطه عطفى بود در این علم مهم اسلامى، روحش غریق رحمت باد و یادش براى همیشه گرامى (تاریخ رحلت معظم له 24 آبان ماه 1360، برابر با 18 محرم الحرام 1402).

2 و 3 ـ «فخر رازى»، در تفسیر «کبیر»، و «قرطبى» در تفسیر «الجامع».

4 ـ جلد 2، صفحه 504 (تجدید نظر).

5 ـ «نور الثقلین»، جلد 3، صفحه 267.

احسن الحدیث در شبکه های اجتماعی    aparat telegram instagram whatsapp 300x300 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟