وَ ما أَدْراک ما لَیلَةُ الْقَدْرِ * لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ[i]

ترجمه

و تو چه دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است.

نکته ها:

کلمه «قدر» در قرآن، در چند معنا به کار رفته است:

1.مقام و منزلت. چنانکه می فرماید: «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ»[ii]* آن گونه که باید، مقام و منزلت الهی را نشناختند.

2.تقدیر و سرنوشت. چنانکه می فرماید: «جِئْتَ عَلی قَدَرٍ یا مُوسی»[iii] ای موسی تو بنا بر تقدیر (الهی به این مکان مقدّس) آمده ای.

3.تنگی و سختی. چنانکه می فرماید: وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیهِ رِزْقُهُ...[iv] کسی که رزق و روزی بر او تنگ و سخت شود.

دو معنای اول در مورد «لَیلَةِ الْقَدْرِ» مناسب است، زیرا شب قدر، هم شب با منزلتی است و هم شب تقدیر و سرنوشت است. هستی، حساب و کتاب و قدر و اندازه دارد. «وَ إِنْ مِنْ شَی ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ»[v] هیچ چیز نیست مگر آنکه خزانه آن نزد ماست و جز به مقدار تعیین شده فرونمی فرستیم. حتّی مقدار نزول باران از آسمان حساب شده است. «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ»[vi] نه تنها باران، بلکه هر چیز نزد او اندازه دارد. «وَ کلُّ شَی ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ»[vii] چنانکه خورشید و ماه، از نظر حجم و وزن و حرکت و مدار آن حساب و کتاب دقیق دارد. و «الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ»[viii]

خداوند در شب قدر، امور یک سال را تقدیر می کند، چنانکه قرآن در جایی دیگر می فرماید: «فِیها یفْرَقُ کلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ»[ix] در آن شب، هر امر مهمّی، تعیین و تقدیر می شود. بنابراین، شب قدر منحصر به شب نزول قرآن و عصر پیامبر نیست، بلکه در هر رمضان، شب قدری هست که امور سال آینده تا شب قدر بعدی، اندازه گیری و مقدّر می شود. بیدار بودن شب قدر و احیای آن با دعا و نماز و قرآن، مورد سفارش پیامبر و اهل بیت آن حضرت بوده است و در میان سه شب، بر شب بیست و سوم تأکید بیشتری داشته اند.

چنانکه شخصی از پیامبر پرسید: منزل ما از مدینه دور است، یک شب را معین کن تا به شهر بیایم. حضرت فرمود: شب بیست و سوم به مدینه داخل شو.[x]

امام صادق علیه السلام در حالی که بیمار بودند، خواستند که شب بیست و سوم ایشان را به مسجد ببرند[xi] و حضرت زهرا علیها السلام در این شب، با پاشیدن آب به صورت بچه ها، مانع خواب آنها می شدند.[xii]

در روایات آمده است که دهه آخر ماه رمضان، پیامبر بستر خواب خود را جمع نموده و ده شب را احیا می داشت.[xiii]

در حدیثی طولانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم که حضرت موسی علیه السلام به خدا عرض کرد: خدایا مقام قربت را خواهانم. پاسخ آمد: «قربی لمن استیقظ لیلة القدر»، قرب من، در بیداری شب قدر است.

عرضه داشت: پروردگارا، رحمتت را خواستارم. پاسخ آمد: «رحمتی لمن رحم المساکین لیلة القدر»، رحمت من در ترحّم بر مساکین در شب قدر است. گفت: خدایا، جواز عبور از صراط می خواهم. پاسخ آمد: «ذلک لمن تصدق بصدقة لیلة القدر»، رمز عبور از صراط، صدقه در شب قدر است.

عرض کرد: خدایا بهشت و نعمت های آن را می طلبم. پاسخ آمد: «ذلک لمن سبح تسبیحة فی لیلة القدر»، دستیابی به آن، در گرو تسبیح گفتن در شب قدر است. عرضه داشت: پروردگارا، خواهان نجات از آتش دوزخم. پاسخ آمد: «ذلک لمن استغفر فی لیلة القدر»، رمز نجات از دوزخ، استغفار در شب قدر است.

در پایان گفت: خدایا رضای تو را می طلبم. پاسخ آمد: «رضای لمن صلی رکعتین فی لیلة القدر»، کسی مشمول رضای من است که در شب قدر، نماز بگذارد.[xiv]

از وقایع عجیب تاریخی، ضربت خوردن حضرت علی علیه السلام در شب قدر، در محراب عبادت و به هنگام نماز است. آری، اشرف خلق خدا، در اشرف مکان ها و اشرف زمان ها، در اشرف حالات، شهید شد.

شب جایگاه ویژه ای در مسائل معنوی دارد که به چند مورد اشاره می کنیم: خداوند برای اهدای تورات، حضرت موسی را به مناجات شبانه فراخواند: «أَرْبَعِینَ لَیلَةً»[xv] قرآن، زمان مناسب برای استغفار را، هنگام سحر می داند: «وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یسْتَغْفِرُونَ»[xvi]

عروج پیامبر به آسمان، به هنگام شب بود. «أَسْری بِعَبْدِهِ لَیلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ»[xvii]

پیامبر مأمور بود که مناجات و عبادات شبانه داشته باشد. «وَ مِنَ اللَّیلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَک»[xviii]، «قُمِ اللَّیلَ إِلَّا قَلِیلًا»[xix]

خداوند از عابدان در شب ستایش می کند. «یتْلُونَ آیاتِ اللَّهِ آناءَ اللَّیلِ»[xx] و به تسبیح در شب سفارش می کند. «وَ سَبِّحْهُ لَیلًا طَوِیلًا»[xxi]

خداوند در قرآن، به زمان طلوع فجر و هنگام عصر یک بار سوگند یاد کرده است ولی به هنگام سحر سه بار. «وَ اللَّیلِ إِذا عَسْعَسَ»[xxii]، «وَ اللَّیلِ إِذْ أَدْبَرَ»[xxiii]، «وَ اللَّیلِ إِذا یسْرِ»[xxiv]

طول شب قدر، یک شب کامل کره زمین است که 24 ساعت می شود، نه آنکه مخصوصِ مکان خاصّی همچون مکه و آن هم به میزان 8 ساعت شب آن منطقه باشد. چنانکه مراد از روز عید فطر، یک روز کامل کره زمین است که شامل همه نقاط و مناطق می شود.

تقارن شب تقدیر بشر با شب نزول قرآن، شاید رمز آن باشد که سرنوشت بشر، وابسته به قرآن است. اگر پیرو قرآن باشد، سعادت و رستگاری و اگر دور از قرآن باشد، شقاوت و بدبختی برای او رقم می خورد.

ابوذر می گوید: به رسول خدا عرضه داشتم آیا شب قدر در عهد انبیا بوده و امر بر آنان نازل می شده و پس از آنکه از دنیا می رفتند، نزول امر در آن شب تعطیل می شده است؟ حضرت فرمودند: شب قدر تا قیامت هست.[xxv]

شاید رمز اینکه شب قدر مخفی است، آن باشد که مردم شب های متعدّد را به عبادت بپردازند، کسانی که یک شبِ آنرا درک کردند مغرور نشوند و کسانی که آنرا درک نکردند، از باقی شب ها مأیوس نشوند.

در روایات آمده است: «العمل الصالح فیها خیر من العمل فی الف شهر لیس فیها لیلة القدر»[xxvi] کار نیک در شب قدر، بهتر از کار نیک در هزار ماه بدون شب قدر است.
پیام ها

1-برای امور مقدّس، زمان مقدّس انتخاب کنید. «لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»

2-زمان ها یکسان نیست، بعضی زمان ها بر بعضی دیگر برتری دارد. «لَیلَةِ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»[xxvii]

پی نوشت ها

[i] سوره قدر آیات 2-3

[ii] انعام، 91.

[iii] طه، 40.

[iv] طلاق، 7.

[v] حجر، 21.

[vi] مؤمنون، 18.

[vii] رعد، 8.

[viii] الرّحمن، 5.

[ix] دخان، 4.

[x] وسائل‏الشيعه، ج 3، ص 307.

[xi] بحار الانوار، ج 95، ص 169.

[xii] بحار الانوار، ج 94، ص 10.

[xiii] تفسير مجمع البيان.

[xiv] وسائل الشيعه، ج 8، ص 20.

[xv] بقره، 51.

[xvi] ذاريات، 18.

[xvii] اسراء، 1.

[xviii] اسراء، 79.

[xix] مزّمل، 2.

[xx] آل‏عمران، 113.

[xxi] انسان، 26.

[xxii] تكوير، 17.

[xxiii] مدّثر، 33.

[xxiv] فجر، 4.

[xxv] تفسير برهان.

[xxvi] من لايحضر، ج 2، ص 158.

[xxvii] محسن قرائتى، تفسير نور، 10جلد، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن - تهران، چاپ: 4، 1389.

....................

پایگاه اطلاع رسانی حوزه