احسن الحدیث

خطبه صد و چهل و دو، بخش اول

 

وَلَیْسَ لِوَاضِعِ الْمَعْرُوفِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ، وَعِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ، مِنَ الْحَظِّ فِیمَا أَتى إلاَّ مَحْمَدَةُ اللِّئَامِ، وَثَنَاءُ الاَْشْرَارِ، وَمَقَالَةُ الْجُهَّالِ، مَادَامَ مُنْعِماً عَلَیْهِمْ : مَا أَجْوَدَ یَدَهُ ! وَهُوَ عَنْ ذَاتِ اللهِ بَخِیلٌ .

کسى که نيکى را در غير موردش، و نزد غير اهلش قرار مى دهد، بهره اى جز ستايش لئيمان و ثناخوانى اشرار و گفتار (چاپلوسانه) جاهلان ندارد، و اين نيز تا زمانى است که به آنها بذل و بخشش مى کند، (و مى گويند :) چه دست سخاوتمندى دارد ! اين در حالى است که او در مورد بخشش در راه خدا، بخل مىورزد.

 

نیکى در جاى خود

   همان گونه که در بالا اشاره شد، این خطبه طبق بعضى از روایات معتبر، بخشى از خطبه 126 بوده است، در آن جا که جمعى از ساده اندیشان و دوستان ناآگاه بر امام (علیه السلام) خرده مى گرفتند که چرا سهم همه را از بیت المال یکسان کرده اى ؟ ! چرا دست بذل و بخشش را از آستین سخاوت بیرون نمى آورى، و سران قوم را مورد عنایت مخصوص و بخشش ویژه قرار نمى دهى تا تو را ثنا گویند و بر جود و سخاوتت، مدح و ستایش کنند، و در مشکلات از تو حمایت نمایند ؟ !

   امام (علیه السلام) در این خطبه به آنها هشدار مى دهد که بذل و بخشش بى جا و در غیر محل شایسته، نه تنها خشم و غضب الهى را در پى دارد، که از نظر دنیا نیز زیانبار است; چرا که اشرار را ثنا خوان انسان مى کند، و نیکان را از اطراف او پراکنده مى سازد.

   مى فرماید : «کسى که نیکى را در غیر مورد و نزد غیر اهلش قرار مى دهد، بهره اى جز ستایش لئیمان و ثناخوانى اشرار و گفتار (تملّق آمیز) جاهلان ندارد». (وَلَیْسَ لِوَاضِعِ الْمَعْرُوفِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ، وَعِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ، مِنَ الْحَظِّ فِیمَا أَتى إِلاَّ مَحْمَدَةُ(1) اللِّئَامِ، وَثَنَاءُ الاَْشْرَارِ، وَمَقَالَةُ الْجُهَّالِ).

   اضافه بر این «این ستایش و ثناگویى نیز تا هنگامى است که به آنها بذل و بخشش مى کند (و آنها مى گویند :) چه دست سخاوتمندى دارد، (و به مجرد این که بذل و بخشش او قطع شود، ثناخوانى نیز قطع خواهد شد) و این در حالى است که او در مورد بخشش در راه خدا بخل مىورزد». (مَادَامَ مُنْعِماً عَلَیْهِمْ : مَا أَجْوَدَ یَدَهُ ! وَهُوَ عَنْ ذَاتِ اللهِ بَخِیلٌ !).

   بارها در زندگى خود این سخن مولا را آزموده ایم و تاریخ بشریّت نیز فراوان به خاطر دارد، که افراد دنیاپرست، سرمایه هاى جامعه را که به دست آنها سپرده شده، به چاپلوسان و متملّقان و اشرارى که گرد آنها را گرفته اند مى دهند، و از درد و رنج محرومان جامعه به کلّى بى خبرند، و آن روز که ورق برگردد، و دنیا به آنها پشت کند، نه تنها محرومان و ستمدیدگان بر ضدّ آنها قیام مى کنند، بلکه اطرافیان شرور و چاپلوس نیز به سرعت تغییر شکل داده، به نکوهش و مذّمت آنها مى پردازند، نه فقط آنها را تنها مى گذارند، بلکه به مقابله آنها برمى خیزند و خودرا با حاکمیّت جدید هماهنگ نشان مى دهند، و این نتیجه کار کسانى است که از خدا و خلق او بریده اند، و به اشرار و فرصت طلبان و سودجویان پیوسته اند.

   در حدیثى از پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) مى خوانیم : «مَنْ طَلَبَ مَحَامِدَ النَّاسِ بِمَعاصِی اللهِ عَادَ حَامِدُهُ مِنْهُمْ ذَامّاً; کسى که ستایش مردم را از طریق معصیت خداوند بطلبد، ستایش گر او نکوهش گر او خواهد شد»(2).

   در حدیث دیگرى مى خوانیم که امام صادق (علیه السلام) به «مفضّل» فرمود : «إذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ إلى خَیْر یَصیِرُ الرَّجُلُ أَمْ إلى شَرٍّ ؟ اُنْظُرْ إلى أَیْنَ یَضَعُ مَعْرُوفَهُ ؟ فَإنْ کانَ یَضَعُ مُعْرُوفَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ فَأعْلَمْ أَنَّهُ یَصِیرُ إلى خَیْر وَإنْ کَانَ یَضَعُ مَعْروُفَهُ عِنْدَ غَیْرِ اَهْلِهِ فَأْعَلْمَ أَنَّهُ لَیْسَ لَهُ فِی الاْخِرَةِ مِنْ خَلاق; اى «مفضّل !» اگر مى خواهى بدانى کسى به سوى خیر مى رود یا شرّ، نگاه کن ببین به چه کسانى خدمت مى کند، هر گاه به افراد نیازمندى که شایسته آن هستند خدمت مى کند، بدان ! که به سوى خیر مى رود، و اگر نیکى و خدمات خودرا نزد کسانى مى برد که اهل آن نیستند، بدان ! که او در آخرت بهره اى ندارد»(3).

* * *

1. «محمده» به معنى ستايش است ضد مذمت که به معنى نکوهش است. 
2. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 178.
3. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 439.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری