پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

خطبه صد و شصت و شش، بخش اول

 

لِیَتَأَسَّ صَغِیرُکُمْ بِکَبِیرِکُمْ، وَلْیَرْأَفْ کَبِیرُکُمْ بِصَغِیرِکُمْ; وَ لاَ تَکُونُوا کَجُفَاةِ الْجَاهِلِیَّةِ: لاَ فِی الدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ، وَ لاَ عَنِ اللهِ یَعْقِلُونَ; کَقَیْضِ بَیْض فِی أَدَاح یَکُونُ کَسْرُهَا وِزْراً، وَ یُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً.

بايد خردسالان شما به بزرگ سالانتان تأسّى جويند و از آنان پيروى کنند، و بزرگ سالانتان نيز بايد نسبت به کودکانتان مهربان باشند; همچون سنگ دلان دوران جاهليّت نباشيد که نه آگاهى از دين داشتند و نه به دستورات الهى مى انديشيدند. مبادا همچون تخم (افعى) در محل تخم گذارى پرندگان باشيد که شکستن آن گناه است (زيرا گمان مى رود تخم پرنده باشد) ولى جوجه آن شرّ و زيانبار است (چون در حقيقت، تخم افعى است).

 

شرح و تفسیر: سه دستور مهم اخلاقى

امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه و پرمعنا سه دستور مهم اخلاقى و اجتماعى داده است که عمل به آن، پیوندهاى جامعه را تحکیم مى بخشد; نخست مى فرماید: «باید خردسالان شما به بزرگ سالانتان تأسّى جویند و از آنان پیروى کنند» (لِیَتَأَسَّ(1) صَغِیرُکُمْ بِکَبِیرِکُمْ).

زیرا از یک سو بزرگ سالان، تجربیات بیش ترى دارند و سرد و گرم روزگار راچشیده و از خیر و شرّ امور آگاه ترند و از سوى دیگر آن ها دوران پر شور و شرّ جوانى را پشت سر گذاشته و آرامش و آرایش اخلاقى بیش ترى پیدا کرده و به سنن و آداب اجتماعى آشناتر شده اند; گرچه این یک قاعده کلى نیست و قطعاً استثنائاتى دارد; ولى به صورت یک حکم غالبى قابل انکار نیست.

دستور دوّم مى فرماید: «و بزرگ سالانتان نیز باید نسبت به کودکانتان مهربان باشند» (وَلْیَرْأَفْ(2) کَبِیرُکُمْ بِصَغِیرِکُمْ).

صعف هاى آن ها را جبران کنند و تجربیات خود را به آن ها منتقل سازند و از خطاهاى آنان تا آن جا که ممکن است چشم پوشى نمایند و به آنان در همه چیز کمک کنند.

اگر این دو اصل در جامعه رعایت شود نسل هاى جدید و قدیم چنان به هم مى پیوندند که مى توانند صف واحدى همچون بنیان مرصوص تشکیل دهند. در غیر این صورت، جنگ میان نسل هاى جدید و قدیم، فضاى جامعه را تاریک خواهد کرد.

و در سوّمین دستور که در واقع تأکیدى است بر دستورهاى پیشین مى فرماید: «همچون سنگ دلان دوران جاهلیّت نباشید که نه آگاهى از دین داشتند و نه به دستورات الهى مى اندیشیدند» (وَ لاَ تَکُونُوا کَجُفَاةِ(3) الْجَاهِلِیَّةِ: لاَ فِی الدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ، وَ لاَ عَنِ اللهِ یَعْقِلُونَ).

آرى، افراد نادان که نه تربیت دینى یافته اند و نه عقل و خرد خویش را به کار گرفته اند مردمى خشن و بى انصاف و بى ادب و در مجموع براى جامعه مشکل آفرین مى باشند; نه به صغیر رحم مى کنند و نه از کبیر پند مى پذیرند.

سپس امام(علیه السلام) این گروه را با ذکرمثالى کاملا معرفى مى کند و مى فرماید: «مبادا همچون تخم (افعى) در محل تخم گذارى پرندگان باشید که شکستن آن گناه است (زیرا گمان مى رود تخم پرنده باشد) ولى جوجه آن شرّ و زیانبار است (چون در حقیقت، تخم افعى است)» (کَقَیْضِ(4) بَیْض فِی أَدَاح(5) یَکُونُ کَسْرُهَا وِزْراً، وَ یُخْرِجُ حِضَانُهَا(6) شَرّاً).

اشاره به این که نکند در عین این که ظاهر شما اسلام است باطنتان همچون جفات و سنگ دلان دوران جاهلیّت باشد و افراد صالح در طرز برخورد با شما گرفتار شک و تردید شوند. اگر معامله صدق و امانت اسلامى کنند مى ترسند باطن، بوى نفاق جاهلیّت دهد و اگر برخوردى همچون برخورد با منافقان داشته باشند از آن بیم دارند که باطن شما باطن نیکان و پاکان باشد.

معروف است که شترمرغ و همچنین مرغ سنگ خواره (مرغى که در بیابان ها زندگى مى کند و با منقار خود سنگ ها را مى شکند) رمل هاى بیابان را کنار مى زند و در آن تخم مى گذارد و نیز افعى ها و مارها در چنین جاهایى تخم گذارى مى کنند; از این رو هنگامى که انسان با چنین تخم هایى در بیابان رو به رو مى شود، نمى داند تخم مار افعى است یا تخم سنگ خواره و شترمرغ و در طرز رفتار با آن گرفتار شک و تردید مى شود یا به تعبیر دیگر: انسان خشن و سنگ دل صورتش صورت انسان است و درونش مملوّ از شرّ و فساد ; همچون تخم هایى که صورتش تخم پرندگان است و درونش افعى خطرناک. امام(علیه السلام) با این تشبیه جالب و کم نظیر، مشکلات زندگى با افراد منافق را ترسیم فرموده است.

1. «ليتأسّ» از ماده «اسوه» (بر وزن عروه) به معناى پيروى کردن از ديگرى است.
2. «ليرأف» از مادّه «رأفت» به معناى مهربانى گرفته شده است.
3. «جفاة» جمع «جافى» از ماده «جفا» به معناى خشونت گرفته شده است و به افراد خشن «جافى» مى گويند.
4. «قيض» به معناى پوست تخم مرغ و نيز به معناى شکافته شدن و ترکيدن (پوست تخم مرغ) نيز آمده است.
5. «أداح» جمع «أدحى» (بر وزن سنّى) به معناى محل تخم گذارى شتر مرغ در شن هاست و از ماده «دحو» (بر وزن نهر) به معناى گسترش گرفته شده است.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری