أُوصِیکُمْ، أَیُّهَا النَّاسُ، بِتَقْوَى اللهِ وَ کَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَى آلاَئِهِ إِلَیْکُمْ، وَ نَعْمَائِهِ عَلَیْکُمْ، وَ بَلاَئِهِ لَدَیْکُمْ. فَکَمْ خَصَّکُمْ بِنِعْمَة، وَ تَدَارَکَکُمْ بِرَحْمَة! أَعْوَرْتُمْ لَهُ فَسَتَرَکُمْ، وَ تَعَرَّضْتُمْ لاَِخْذِهِ فَأَمْهَلَکُمْ.
اى مردم شما را به تقواى الهى و شکر بسيار خداوند در برابر نعمتهاى معنوى و مادى که به شما بخشيده و در برابر آزمايشهايش (که سبب ترفيع مقام شما مى شود) سفارش مى کنم. چه بسيار نعمتهايى که خداوند ويژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانيد، شما عيبهاى خويش را آشکار کرديد و او پوشاند، خود را در معرض مجاز آتش قرار داديد; اما او به شما مهلت داد.
شرح و تفسیر
توصیه به تقوا و شکر
امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه همان گونه که قبلا اشاره شد همه مخاطبان خود را به تقوا و حمد و سپاس الهى در برابر نعمتها دعوت مى کند و مى فرماید: «اى مردم شما را به تقواى الهى و شکر بسیار خداوند در برابر نعمتهاى معنوى و مادى که به شما بخشیده و در برابر آزمایشهایش (که سبب ترفیع مقام شما مى شود) سفارش مى کنم»; (أُوصِیکُمْ، أَیُّهَا النَّاسُ، بِتَقْوَى اللهِ وَ کَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَى آلاَئِهِ إِلَیْکُمْ، وَ نَعْمَائِهِ عَلَیْکُمْ، وَ بَلاَئِهِ(1)لَدَیْکُمْ).
گرچه «آلاء» و «نعماء» در بسیارى از موارد به یک معنا که همان نعمت ها است به کار مى رود; ولى بعضى معتقدند که آلاء اشاره به نعمتهاى معنوى و نعماء اشاره به نعمتهاى مادى است، مخصوصاً هنگامى که این دو واژه در کنار هم قرار گیرند.
واژه «بلاء» گاه به معناى آزمایش و امتحان و گاه به معناى حوادث خیر یا شر مى آید و در جمله بالا به تناسب جمله هاى قبل از آن به معناى حوادث خیر است. بعضى نیز گفته اند: مقصود حوادث دردناکى است که خداوند، انسان را با آن آزمایش مى کند و سبب ارتقاى رتبه و فزونى پاداش او در درگاه خدا مى شود که از این نظر نعمت محسوب مى گردد.
به هر حال این سخن امام(علیه السلام) شبیه همان چیزى است که علماى کلام در بحث معرفة الله بر آن تکیه دارند و مى گویند: انگیزه اصلى این بحث همان مسئله شکر منعم است، زیرا انسان خود را غرق نعمتهایى مى بیند و چون که شکر بخشنده نعمت در فطرت آدمى نهفته است، به فکر بخشنده نعمت مى افتد، به سراغ او مى رود تا او را بشناسد و همین امر مى تواند سبب اطاعت او و ترک عصیانش شود.
سپس امام(علیه السلام) به شرح بعضى از این نعمتها پرداخته، مى فرماید: «چه بسیار نعمتهایى که خداوند ویژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانید، شما عیبهاى خویش را آشکار کردید و او پوشاند، و خود را در معرض مجاز آتش قرار دادید; اما او به شما مهلت داد»; (فَکَمْ خَصَّکُمْ بِنِعْمَة، وَ تَدَارَکَکُمْ بِرَحْمَة! أَعْوَرْتُمْ(2) لَهُ فَسَتَرَکُمْ، وَ تَعَرَّضْتُمْ لاَِخْذِهِ(3) فَأَمْهَلَکُمْ!).
امام(علیه السلام) در این بخش نخست اشاره به نعمتها و رحمتهایى مى کند که اختصاص به این امت دارد; مانند خاتمیت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و بهترین امت بودن و عدم نزول بلا بر امت، تا هنگامى که پیامبر در میان آنهاست یا مشغول استغفارند. و بعد از آن به مسئله پرده پوشى پروردگار در مقابل پرده درى افراد گنهکار، همچنین دادن فرصت کافى براى توبه و بازگشت به سوى خود و عدم تعجیل در مجازات آنها مى پردازد که هر یک از آنها نعمتى بسیار بزرگ است.
1. «بلاء» گاه از ريشه «بلو» (ناقص واوى) و گاه از ريشه «بلى» (ناقص يايى) آمده است. اوّلى به معناى آزمايش و امتحان است; آزمايشهايى که گاه با وفور نعمت و کاميابيها صورت مى گيرد و گاه با سلب نعمتها و آفات، قرآن مجيد
مى فرمايد: «(وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً); ما شما را به وسيله بديها و خوبيها آزمايش مى کنيم» (انبياء، آيه 35). و دومى در اصل به معناى کهنگى و فرسودگى است. سپس به معناى غم و اندوه و حوادث ناگوار آمده است که انسان را فرسوده مى کند. اين واژه به آزمايش نيز اطلاق شده، زيرا آن هم بر جسم و جان انسان سنگينى دارد. 2. «اعورتم» از ريشه «عار» به معناى عيب گرفته شده و به هر چيزى که اظهار آن عيب شمرده مى شود، عورت اطلاق مى کنند و هنگامى که به باب افعال برود (مانند جمله بالا) به معناى اظهار عيب است. 3. «اخذ» در اصل به معناى گرفتن است و چون براى مجازات کردن قبلا مجرم را دستگير مى کنند اين واژه به معناى مجازات نيز به کار مى رود.
