• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

تدوین گزارش نظارتی از وضعیت اجرایی شدن مصوبات

معاون هماهنگی و نظارت راهبردی شورای توسعه فرهنگ قرآنی با

بیشتر...

انسان با شناخت غذای روح و جسم در مسیر معنویت قرار

آیت‌الله سیدرحیم توکل با بیان اینکه دل‌های خود را برای جذب
بیشتر...

کاربرد متون قرآنی در زندگی؛ نیاز امروز مخاطبان

سرگروه داوران آموزش قرآن در حوزه بزرگسالان جشنواره کتب

بیشتر...

انس و بهره‎مندي از صحيفه سجاديه

 

انس ‌و‌ ارتباط ‌با مجموعه نوراني ‌و‌ ارزشمند صحيفه

بیشتر...

برگزاری مسابقات قرآن پیشکسوتان در دست بررسی/

رئیس مرکز امور قرآنی سازمان اوقاف و امور خیریه با اشاره به

بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
12121
74153
83338976
امروز یکشنبه, 10 اسفند 1399
اوقات شرعی

مشرکان و منافقان و وسوسه هاى شیطانى

شرح آیات 48 تا 51 سوره مبارکه انفال

48 وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّاسِوَ إِنِّی جارٌ لَکُمْ فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلى عَقِبَیْهِ وَ قالَ إِنِّیبَریءٌ مِنْکُمْ إِنِّی أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّی أَخافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدیدُ الْعِقابِ

49 إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دینُهُمْ وَ مَنْیَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ

50 وَ لَوْ تَرى إِذْ یَتَوَفَّى الَّذینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْوَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَریقِ

51 ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیکُمْ وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّم لِلْعَبیدِ

 

ترجمه:

48 ـ و (به یاد آور) هنگامى را که شیطان اعمال آنها (مشرکان) را در نظرشان جلوه داد، و گفت امروز هیچ کس از مردم بر شما پیروز نمى گردد و من همسایه (و پناه دهنده) شمایم، اما هنگامى که دو گروه (کافران و مومنان) در برابر یکدیگر قرار گرفتند و پایمردى مسلمانان را مشاهده کرد به عقب بازگشت و گفت من از شما (دوستان و پیروانم) بیزارم! من چیزى را مى بینم که شما نمى بینید، من از خدا مى ترسم و خداوند شدید العقاب است!.

49 ـ به هنگامى که منافقان و آنها که در دل هایشان بیمارى بود مى گفتند این گروه (مسلمانان) را دینشان مغرور ساخته و هر کس بر خدا توکّل کند (پیروز مى گردد) خداوند عزیز و حکیم است.

50 ـ و اگر ببینى کافران را به هنگامى که فرشتگان (مرگ) جان آنها را مى گیرند و بر صورت و پشت آنها مى زنند و (مى گویند) بچشید عذاب سوزنده را (به حال آنها تاسف خواهى خورد).

51 ـ این در مقابل کارهائى است که از پیش فرستاده اید و خداوند نسبت به بندگانش هرگز ستم روا نمى دارد.

تفسیر:

مشرکان و منافقان و وسوسه هاى شیطانى

باز در این آیات، صحنه دیگرى از جنگ بدر، به تناسب آیاتى که قبلاً در این زمینه گذشت و یا به تناسب آیه اخیر که سخن از اعمال شیطانى مشرکان در جنگ «بدر» مى گفت ترسیم شده است.

همان گونه که مردان حق، در مسیرى که در پیش دارند مورد تأیید پروردگار و فرشتگان او هستند، باطل گرایان و بداندیشان در زیر چتر وسوسه هاى شیطانى و اغواى شیاطین خواهند بود.

در بعضى از آیات گذشته (آیه 9 به بعد) چگونگى حمایت فرشتگان از جنگجویان «بدر» با تفسیرش گذشت، در اینجا در اولین آیه مورد بحث سخن از حمایت نافرجام شیطان نسبت به مشرکان به میان آمده است.

نخست مى گوید: «و به یاد آور هنگامى که شیطان اعمال آنها را در برابرشان آرایش و زینت داد» تا به کرده هاى خود خوشبین و دلگرم و امیدوار باشند (وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ).

تزیین و آرایش شیطان این چنین است که: از طریق تحریک شهوات، هوس ها و صفات زشت و ناپسند، چهره عمل انسان را در نظرش آن چنان جلوه مى دهد که سخت مجذوب آن مى شود و آن را از هر جهت عملى عاقلانه، منطقى و دوست داشتنى مى بیند.

«و به آنها چنین فهماند که با داشتن این همه نفرات و ساز و برگ جنگى هیچ کس از مردم امروز بر شما غالب نخواهد شد» و شما ارتشى شکست ناپذیرید (وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّاسِ).

به علاوه «من نیز همسایه شما و در کنار شما هستم» (وَ إِنِّی جارٌ لَکُمْ) و همچون یک همسایه وفادار و دلسوز به موقع لزوم، از هیچ گونه حمایتى دریغ ندارم.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله داده شده است که: منظور از کلمه «جارٌ» همسایه نیست، بلکه کسى است که امان و پناه مى دهد; زیرا عادت عرب بر این بود که: افراد و طوائف نیرومند در موقع لزوم به دوستان خود پناهندگى مى دادند، و در این موقع با تمام امکانات خویش از وى دفاع مى نمودند، طبق این معنى «شیطان» به دوستان مشرک خود پناهندگى و امان نامه داد.

«اما به هنگامى که دو لشکر رویاروى هم قرار گرفته، با هم در آویختند و فرشتگان به حمایت لشکر توحید برخاستند و نیروى ایمان و پایمردى مسلمانان را مشاهده کرد، به عقب بازگشت و صدا زد من از شما ـ یعنى مشرکان ـ بیزارم» (فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلى عَقِبَیْهِ وَ قالَ إِنِّی بَریءٌ مِنْکُمْ).

و براى این عقب گرد وحشتناک خویش دو دلیل آورد: نخست این که: «من چیزى مى بینم که شما نمى بینید» (إِنِّی أَرى ما لا تَرَوْنَ).

من به خوبى آثار پیروزى را در این چهره هاى خشمگین مسلمانان با ایمان مى نگرم، و آثار حمایت الهى و امدادهاى غیبى و یارى فرشتگان را در آنها مشاهده مى کنم.

اصولاً آنجا که پاى مددهاى خاص پروردگار و نیروهاى غیبى او به میان آید، من عقب نشینى خواهم کرد.

دیگر این که: «من از مجازات دردناک پروردگار در این صحنه مى ترسم» و آن را به خود نزدیک مى بینم (إِنِّی أَخافُ اللّهَ).

مجازات خداوند چیز ساده اى نیست که بتوان در برابرش مقاومت کرد بلکه «کیفر او شدید و سخت است» (وَ اللّهُ شَدیدُ الْعِقابِ).

* * *

در آیه بعد، اشاره به روحیه جمعى از طرفداران لشگر شرک و بت پرستى در صحنه «بدر» مى کند و مى گوید: «در آن هنگام منافقان و آنهائى که در دل آنها بیمارى بود مى گفتند: این مسلمانان به آئین خود مغرور شده اند و با این گروه کم و اسلحه ناچیز بگمان پیروزى، و یا به خیال شهادت در راه خدا و زندگى جاویدان، در این صحنه خطرناک ـ که به مرگ منتهى مى شود ـ گام نهاده اند»! (إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دینُهُمْ).

ولى آنها بر اثر عدم ایمان، و عدم آگاهى از الطاف پروردگار و امدادهاى غیبى او، از این حقیقت آگاهى ندارند که «هر کس بر خدا توکل کند و پس از بسیج تمام نیروهایش خود را به او بسپارد، خداوند او را یارى خواهد کرد، چه این که خداوند قادرى است که هیچ کس در مقابل او یاراى مقاومت ندارد، و حکیمى است که ممکن نیست دوستان و مجاهدان راهش را تنها بگذارد» (وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ).

در این که منظور از «منافقان» و «الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» چه کسانى بوده اند؟ مفسران گفتگوى بسیارى کرده اند.

ولى بعید نیست هر دو عبارت اشاره به گروه منافقان «مدینه» باشد; زیرا قرآن مجید درباره منافقان که شرح حال آنها در آغاز سوره «بقره» آمده است مى گوید: فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً: «در دل هاى آنان بیمارى است و خدا نیز بر بیمارى آنها مى افزاید».(1)

و این گروه، یا منافقانى هستند که در «مدینه» به صفوف مسلمانان پیوسته بودند و اظهار اسلام و ایمان مى کردند، اما در باطن با آنها نبودند.

و یا آنها که در «مکّه» ظاهراً ایمان آورده اند، ولى از هجرت به «مدینه» سرباز زدند و در میدان «بدر» به صفوف مشرکان پیوسته، و به هنگامى که کمى نفرات مسلمانان را در برابر لشکر کفر دیدند در تعجب فرو رفتند و گفتند:

این جمعیت مسلمانان فریب دین و آئین خود را خوردند و به این میدان گام گذاردند و در هر حال خداوند از نیت باطنى آنها خبر مى دهد و اشتباه آنان و همفکرانشان را روشن مى سازد.

* * *

در سومین آیه، صحنه مرگ کفار و پایان زندگى شومشان را مجسم مى کند.

نخست روى سخن را به پیامبر(صلى الله علیه وآله) کرده مى فرماید: «اگر وضع عبرت انگیز

کفار را به هنگامى که فرشتگان مرگ به صورت و پشت آنها مى زدند و به آنها مى گفتند: عذاب سوزنده را بچشید، مشاهده مى کردى، از سرنوشت رقت بار آنان آگاه مى شدى (و تأسف مى خوردى)» (وَ لَوْ تَرى إِذْ یَتَوَفَّى الَّذینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَریقِ).

گر چه «تَرى» فعل مضارع است ولى با وجود «لَو» معنى ماضى مى بخشد.

بنابراین، آیه فوق اشاره به وضع گذشته کافران و مرگ دردناک آنان است، به همین جهت، جمعى از مفسران اشاره به مرگ آنها در میدان «بدر» به دست فرشتگان مى دانند، و بعضى از روایات تأیید نشده نیز در این زمینه نقل کرده اند.

ولى همان گونه که سابقاً اشاره کردیم قرائنى در دست است که فرشتگان در میدان «بدر» مستقیماً در جنگ دخالت نکردند، بر این اساس، آیه فوق اشاره به فرشتگان مرگ، و لحظه قبض روح و مجازات دردناکى است که در این لحظه بر دشمنان حق و گنهکاران بى ایمان وارد مى سازند.

«عذاب الحریق» اشاره به مجازات روز قیامت است; زیرا در آیات دیگر قرآن مانند آیات 9 و 22 سوره «حج»، و 10 «بروج» نیز به همین معنى آمده است.

* * *

سپس در آخرین آیه این قسمت مى گوید: به آنها گفته مى شود: «این مجازات دردناک که هم اکنون مى چشید به خاطر امورى است که از پیش فرستاده اید» (ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیکُمْ).

تعبیر به أَیْدى: «دست ها» به خاطر آن است که انسان غالب اعمال خویش را به کمک دست انجام مى دهد، و گرنه آیه فوق همه اعمال بدنى و روحى را شامل مى گردد.

و در پایان آیه اضافه مى کند: «خداوند هیچ گاه ظلم و ستم به بندگانش روا نمى دارد» (وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّم لِلْعَبیدِ) و هر گونه مجازات و کیفرى در این جهان و جهان دیگر دامان آنها را بگیرد از ناحیه خود آنها است.

واژه «ظلاّم» صیغه مبالغه و به معنى بسیار ظلم کننده است، علت انتخاب این واژه در اینجا و مانند آن و هم چنین بحث هاى دیگرى پیرامون ظلم، در جلد سوم تفسیر «نمونه»، ذیل آیه 182 سوره «آل عمران» آمده، و در ذیل آیه 46 سوره «فصلت» توضیح بیشترى خواهد آمد.

* * *

نکته:

شیطان از چه طریق ظاهر شد؟ وسوسه یا تشکّل؟

در این که نفوذ شیطان در دل مشرکان و طرح این گفتگوها با آنها در صحنه جنگ بدر به چه صورت بوده، در میان مفسران پیشین و امروز گفتگو است، و روى هم رفته دو عقیده وجود دارد:

1 ـ جمعى معتقدند: این کار از طریق وسوسه هاى باطنى صورت گرفته است، او با وسوسه هاى خویش و استفاده از صفات منفى و زشت شیطانى مشرکان، اعمالشان را در نظرشان جلوه داد و به آنها چنین وانمود کرد که نیروى شکست ناپذیرى در اختیار دارند، و یک نوع پناهگاه و اتکاء باطنى در آنها تولید کرد.

اما پس از مجاهده سرسختانه مسلمانان و حوادث اعجاز آمیزى که سبب پیروزى آنها گردید آثار این وسوسه ها از دل آنان بر چیده شد، و احساس کردند شکست در برابر آنها قرار گرفته و هیچ تکیه گاهى براى آنها نیست بلکه کیفر و مجازات سختى از طرف خدا در انتظار آنهاست.

2 ـ جمع دیگرى معتقدند: شیطان به شکل انسانى مجسم شد و در برابر آنها آشکار گردید، در روایتى که در بسیارى از کتب نقل شده مى خوانیم:

قریش به هنگامى که تصمیم راسخ براى حرکت به سوى میدان «بدر» گرفت از حمله طایفه «بنى کنانه» بیمناک بود; زیرا قبلاً نیز با هم خصومت داشتند، در این موقع ابلیس در چهره «سُراقة بن مالک» که از سرشناس هاى قبیله «بنى کنانه» بود، به سراغ آنها آمد و به آنها اطمینان داد: با شما موافق و هماهنگم و کسى بر شما غالب نخواهد شد و در میدان «بدر» شرکت کرد.

اما به هنگامى که نزول ملائکه را مشاهده کرد عقب نشینى نموده، فرار کرد، لشکر نیز به دنبال ضربت هاى سختى که از مسلمانان خورده بودند و با مشاهده کار ابلیس پا به فرار گذاشتند و به هنگامى که به «مکّه» باز گشتند گفتند:

«سُراقة بن مالک» سبب فرار قریش شد، این سخن به گوش «سراقه» رسید و سوگند یاد کرد که من به هیچ وجه از این موضوع آگاهى ندارم، و به هنگامى که نشانه هاى مختلف وضع او را در میدان «بدر» به او یادآورى کردند همه را انکار کرد و قسم خورد که چنین چیزى نبوده و او از «مکّه» خارج نشده، به این ترتیب معلوم شد آن شخص «سراقة بن مالک» نبوده است.(2)

دلیل طرفداران تفسیر اول، این است که: ابلیس نمى تواند در شکل انسانى ظاهر گردد.

در حالى که طرفداران تفسیر دوم مى گویند: دلیلى بر محال بودن این موضوع در دست نیست، به خصوص که نظیر آن را در داستان هجرت پیامبر(صلى الله علیه وآله)و آمدن پیر مردى در شکل مردم «نَجْد» در «دار النّدوة» نیز نقل کرده اند، به علاوه ظاهر تعبیرات و گفتگوهائى که در آیه فوق گذشت با مجسم شدن ابلیس سازگارتر است.

آنچه مى توان استفاده کرد این است: آیه فوق نشان مى دهد مخصوصاً در برنامه هاى گروهى، و جمعى، در صورتى که در مسیر حق یا باطل باشد یک سلسله امدادها و نیروهاى الهى و یا نیروهاى شیطانى فعالیت مى کنند و آنها در هر چهره اى خودنمائى مى نمایند و پویندگان راه خدا باید مراقب این موضوع باشند.

* * *


1 ـ بقره، آیه 10.

2 ـ «مجمع البیان» و «نور الثقلین» و سایر تفاسیر در ذیل آیه فوق ـ «بحار الانوار»، جلد 19،
صفحات 226، 236، 237، 255 و 256، و جلد 39، صفحه 99، و جلد 56، صفحه 198، و جلد 60،
صفحات 159، 160 و 282.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟