• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

قاریان مصری چگونه مشهور شدند؟/ ذکر «۱۲ أعوذ» قبل

جلسه قرآن «محمدحسین سعیدیان»، قاری بین‌المللی کشورمان روز

بیشتر...

برخورد جدی با سودجویان افزاینده بهای قرآن شود

رئیس سازمان دارالقرآن الکریم بر لزوم دقت نظر بیشتر

بیشتر...

ازدواجی موفق است که بر اساس معیارهای اسلامی صورت

حفظ قرآن از دستبردها!

شرح آیه 9 سوره مبارکه حجر

9إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا

بیشتر...

رسالت قرآن در معیشت

مال زینت دنیا است نه زیور انسان، و دوست داشتن آن به مقدار
بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
34815
48863
119738247
امروز دوشنبه, 31 خرداد 1400
اوقات شرعی

سجده همه جنبندگان حتى سایه هایشان براى خدا! (سوره مبارکه نحل)

شرح آیات 48 لغایت 50 سوره مبارکه نحل

48أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیْء یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِوَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ

49وَ لِلّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرْضِ مِنْ دابَّة وَ الْمَلائِکَةُوَ هُمْ لایَسْتَکْبِرُونَ

50یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ

ترجمه:

48 ـ آیا آنها مخلوقات خدا را ندیدند که سایه هایشان از راست و چپ حرکت دارند، و با خضوع براى خدا سجده مى کنند؟!

49 ـ (نه تنها سایه ها، بلکه) تمام آنچه در آسمانها و زمین از جنبندگان وجود دارد، و همچنین فرشتگان، براى خدا سجده مى کنند و تکبر نمىورزند.

50 ـ آنها (تنها) از (مخالفت) پروردگارشان، که حاکم بر آنهاست، مى ترسند; و آنچه را مأموریت دارند انجام مى دهند.

تفسیر:

سجده همه جنبندگان حتى سایه هایشان براى خدا!

این آیات بار دیگر به بحث توحید، باز مى گردد، نخست مى گوید: «آیا آنها (مشرکان توطئه گر) مخلوقات خدا را ندیدند که چگونه سایه هاشان از راست و چپ حرکت دارند و با خضوع براى خدا سجده مى کنند» (أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیْء یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ).(1)

«یَتَفَیَّؤُا» از ماده «فَیىء» به معنى بازگشت و رجوع است.

بعضى گفته اند: عرب سایه موجودات را به هنگام صبحگاهان، «ظِلّ» مى نامد و در عصرگاهان «فَیىء»، و اگر مى بینیم به قسمتى از غنائم و اموال فیىء گفته مى شود، اشاره لطیفى به این حقیقت است که بهترین غنائم دنیا همچون سایه عصر گاه است که بزودى زائل و فانى مى شود.

ولى، با توجه به این که: در آیه فوق به سایه هاى راست و چپ اشیاء اشاره شده و کلمه «فَیىء» براى همه آنها به کار رفته استفاده مى شود که «فَیىء» در اینجا معنى وسیعى دارد و هر گونه سایه را شامل مى شود.

هنگامى که انسان در موقع طلوع آفتاب رو به طرف جنوب بایستد مى بیند قرص خورشید از سمت چپ، از افق مشرق، سر بر مى آورد، و سایه همه اجسام به طرف راست او مى افتند که همان طرف غرب است، این امر همچنان ادامه دارد و سایه ها مرتباً به طرف چپ جابه جا مى شوند، تا زوال ظهر در این هنگام، سایه ها به طرف چپ کاملاً تغییر مکان مى دهند تا هنگام غروب آفتاب که سایه هاى بزرگ و طولانى اجسام در طرف مشرق گسترده مى شوند و با غروب آفتاب، همه آنها پنهان مى گردند.

در اینجا خداوند حرکت سایه هاى اجسام را در راست و چپ به عنوان نشانه اى از عظمتش معرفى مى کند و آنها را در حال سجده براى پروردگار و تواضع خضوع مى داند.

* * *

نقش سایه ها در زندگى ما

بدون شک، سایه هاى اجسام نقش مؤثرى در زندگى ما دارند که شاید بسیارى از آن غافل باشند، و انگشت گذاردن قرآن روى مسأله سایه ها، براى توجه دادن به همین نکته است.

سایه ها با این که: چیزى جز عدم نور نیستند فوائد فراوانى دارند:

1 ـ همان گونه که نور آفتاب و اشعه حیاتبخش آن، مایه زندگى و رشد و نموّ موجودات است، سایه ها نیز براى تعدیل تابش اشعه نور، نقش حیاتى دارند، تابش یکنواخت آفتاب آن هم در یک مدت طولانى، همه چیز را پژمرده مى کند و مى سوزاند، ولى نوازش متناوب سایه ها آن را در حدّ متعادل و مؤثرى نگاه مى دارد.

2 ـ براى آنها که بیابانگردند و یا گرفتار بیابان مى شوند، نقش مؤثر سایه ها در نجات انسانها فوق العاده محسوس است، آن هم سایه اى که متحرک است و در یک جا متمرکز نمى شود، و به هر سو حرکت مى کند، هماهنگ با خواسته ها و نیاز انسان!

3 ـ موضوع مهم دیگر این که: بر خلاف تصور عمومى تنها نور سبب رؤیت اشیاء نیست، بلکه همواره باید نور با سایه ها و نیم سایه ها توأم گردد، تا مشاهده اشیاء تحقق پذیرد، به تعبیر دیگر اگر در اطراف موجودى نور یکسان بتابد به طورى که هیچگونه سایه و نیم سایه اى نداشته باشد هرگز چنین شیئى که غرق در نور است مشاهده نخواهد شد.

یعنى همانطور که در تاریکى مطلق، چیزى قابل مشاهده نیست، در نور مطلق نیز قابل رؤیت نمى باشد، بلکه، دیدن اشیاء از آمیختن نور و ظلمت (نور و سایه ها) امکان پذیر مى شود.

به این ترتیب، سایه ها نقش بسیار مؤثرى در مشاهده و تشخیص و شناخت اشیاء از یکدیگر دارند (دقت کنید).

نکته دیگر این که: یمین (راست) در آیه فوق به صورت مفرد و «شَمائل»(جمع «شَمْأَل» بر وزن مشعل به معنى چپ) به صورت جمع آمده است.

این تفاوت تعبیر، ممکن است به خاطر آن باشد که: سایه در آغاز صبح (براى کسانى که متوجه نقطه جنوب هستند) در طرف راست مى افتد سپس دائماً به طرف چپ حرکت مى کند تا به هنگام غروب که در افق مشرق محو مى گردد.(2)

این احتمال را نیز مفسران داده اند که: «یمین» گرچه مفرد است ولى گاهى از آن اراده جمع مى شود و در اینجا منظور جمع است.(3)

* * *

در آیه گذشته، تنها سخن از «سجده» سایه ها ـ با آن مفهوم وسیعش ـ به میان آمده بود، ولى، در آیه بعد این مسأله را به عنوان یک برنامه عمومى براى همه موجودات مادى و غیر مادى، آسمانى و زمینى بیان کرده، مى گوید: «آنچه در آسمانها و آنچه در زمین از جنبندگان است و همچنین فرشتگان براى خدا سجده مى کنند» (وَ لِلّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرْضِ مِنْ دابَّة وَ الْمَلائِکَةُ).

«و آنها در این راه هیچگونه استکبار نمىورزند» (وَ هُمْ لایَسْتَکْبِرُونَ) و در برابر خدا و فرمان او تسلیم محضند.

حقیقت سجده، نهایت خضوع و تواضع و پرستش است، و آن سجده معمولى ما که بر هفت عضو انجام مى دهیم مصداقى از این مفهوم عام است، و منحصر به آن نیست.

و از آنجا که، همه موجودات و مخلوقات خدا، در جهان تکوین و آفرینش، تسلیم قوانین عمومى عالم هستى مى باشند، و از مسیر این قوانین منحرف نمى شوند و این قوانین همگى، از ناحیه خدا است پس در حقیقت، همه در پیشگاه او سجده مى کنند، همه، بیانگر عظمت علم و قدرت او هستند همه، نشانه بزرگى و بى نیازى او مى باشند و بالاخره همه، دلیل بر ذات مقدس اویند.

«دابّه» به معنى موجودات جنبنده است، و از آن مفهوم حیات و زندگى، نیز استفاده مى شود، و این که: آیه فوق، مى گوید: تمام جنبندگانى که در آسمان و زمین هستند براى خدا سجده مى کنند از آن استفاده مى کنیم که موجودات زنده، مخصوص کره زمین نیست، بلکه در کرات آسمانى نیز موجودات زنده و جنبنده اى وجود دارد.

گرچه بعضى احتمال داده اند: کلمه «مِنْ دابَّة» تنها قید براى «ما فِى الأَرْضِ» باشد یعنى تنها از جنبندگان زمین سخن مى گوید، ولى بسیار بعید به نظر مى رسد، به خصوص این که: در آیه 29 سوره «شورى» مى خوانیم: وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِیهِما مِنْ دابَّة: «از نشانه هاى خدا آفرینش آسمانها و زمین و جنبندگانى است که در آن دو وجود دارند».

درست است که سجده و خضوع و تواضع تکوینى، منحصر به موجودات زنده و جنبنده نیست، ولى، از آنجا که اینها اسرار و شگفتیهاى بیشترى از آفرینش را از خود نشان مى دهند انگشت روى اینها گذاشته شده است.

و از آنجا که مفهوم آیه، هم انسانهاى عاقل و با ایمان و فرشتگان را شامل مى شود، و هم، حیوانات و جانداران دیگر را، کلمه سجده، در معنى عام خود
ـ هم سجده اختیارى و تشریعى و هم سجده تکوینى و اضطرارى ـ استعمال شده است.

و اما این که: در آیه فوق، «ملائکه» به طور جداگانه ذکر شده، به خاطر آنست «دابَّه» تنها به جنبندگانى گفته مى شود که: جسمانى هستند، و اگر فرشتگان رفت و آمدى دارند، و حضور و غیابى، نه به معنى جسمانى و مادى است تا در مفهوم دابّه داخل گردند.

در حدیثى از پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «خداوند فرشتگانى دارد که از آغاز آفرینش آنها تا روز رستاخیز براى خدا سجده مى کنند و در آن روز سر از سجده بر مى دارند و مى گویند: ما عَبَدْناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ: «ما حق عبادت تو را انجام ندادیم»!.

جمله «وَ هُمْ لایَسْتَکْبِرُونَ» اشاره به وضع حال فرشتگان است، که آنها در خضوع و سجده در پیشگاه حق کمترین استکبار به خود راه نمى دهند.

* * *

لذا بلافاصله بعد از آن به دو قسمت از صفات آنها که تأکیدى است بر نفى استکبار، اشاره کرده، مى گوید: «آنها از مخالفت پروردگارشان که حاکم بر آنها است مى ترسند» (یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ).

«و آنچه را مأموریت دارند به خوبى انجام مى دهند» (وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ).

همان گونه که در آیه 6 سوره «تحریم» درباره گروهى از فرشتگان مى خوانیم: لایَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ: «آنها در اطاعت فرمان خدا سرپیچى نمى کنند و آنچه را دستور داده شده است انجام مى دهند».

از این آیه، به خوبى استفاده مى شود: نشانه نفى استکبار دو چیز است: ترس در برابر مسئولیتها، و انجام فرمانهاى خدا بدون چون و چرا که یکى اشاره به وضع روانى افراد غیر مستکبر دارد، و دیگرى اشاره به طرز عمل آنها و برخوردشان با قوانین و دستورات، و دومى انعکاسى است از اولى و تحقق عینى آن است.

مسلماً کلمه «مِنْ فَوْقِهِمْ» اشاره به بالا بودن حسّى و مکانى نیست، بلکه، به برترى مقامى اشاره مى کند، چرا که خدا از همه برتر و بالاتر است.

در آیه 61 سوره «انعام» مى خوانیم: وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ: «او بر فراز بندگان قاهر است».

و حتى فرعون هنگامى که مى خواست قدرت و قوت خود را نشان بدهد مى گفت: وَ أَنَا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ: «من بر فراز آنها قاهرم».(4)

در تمام این موارد، «فَوْق» همان برترى مقامى را بیان مى کند.

* * *


1 ـ «داخِر» در اصل از ماده «دخور» به معنى تواضع و کوچکى است.

2 ـ تفسیر «قرطبى»، ذیل آیه فوق.

3 ـ تفسیر «ابوالفتوح رازى»، جلد 7، صفحه 110.

4 ـ اعراف، آیه 127.

...............................

تفسیر نمونه

آخرین ویرایش در دوشنبه, 07 بهمن 1398 ساعت 12:46

احسن الحدیث در شبکه های اجتماعی    aparat telegram instagram whatsapp 300x300 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟