استاد حوزه علمیه در کرسی علمی «نظام تربیتی بر مبنای مدیریت تمایلات» که از سوی شورای تخصصی حوزوی شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد، گفت: سند، هیچ نظام تربیتی به دست انسان نمیدهد، مبانی آن بسیار بعیده است و سخنان خوبی به صورت غیرنظاممند در یکجا جمع شده است.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین علیرضا پناهیان، استاد حوزه علمیه، هشتم شهریورماه در کرسی علمی «نظام تربیتی بر مبنای مدیریت تمایلات»، که از سوی شورای تخصصی حوزوی شورای عالی انقلاب فرهگی برگزار شد، گفت: تربیت را شاید بتوانیم تغییر در گرایشات نامگذاری کنیم و البته ایجاد توانمندی علمی و تفکر و خلاقیت و مهارت در رفتار را هم شامل میشود.
وی با بیان اینکه توانمندی در افراد به چند دسته مانند توانمندی در عرصه آگاهی، رفتار و توانمندی در عرصه گرایش قابل تقسیم است، افزود: توانمندی در عرصه گرایشات تاثیر بیشتر و اهمیت بیشتری نسبت به بقیه موارد دارد. البته گرایش را از طریق علم و عمل هم میتوان ایجاد کرد.
پناهیان با بیان اینکه وقتی سخن از گرایش است هم گرایشات خوب و هم بد را شامل میشود، اظهار کرد: برخی گرایشات بد هم در وجود انسان به مرور ایجاد میشوند؛ البته مدیریت گرایشات با عرصه علم و عمل پدید میآید ولی اینکه کدام یک مؤثرتر هستند موضوعی نیازمند بحث است.
استاد حوزه با بیان اینکه در مدیریت گرایشات، مهمترین چالش، پذیرش رنج است و ما اگر بتوانیم ظرفیت افراد را در پذیرش رنج بالا ببریم در تربیت موفقتر خواهیم بود، اضافه کرد: همچنین در مدیریت گرایشات، مهمترین موضوع رعایت ادب و مخالفت با برخی تمایلات است. مهمترین عرصه ادب هم زندگی جمعی و همدلانه است و خصوصا در دوره نوجوانی که گرایش به همسالان به صورت فطری پدید میآید و زمینه مناسبی برای تعیین گرایشات انسان ایجاد میکند.
نقش قدرت در تربیت روحی نوجوانان
پناهیان تصریح کرد: موضوع دیگر در تمایلات، مهمترین و منحصر به فردترین شاخص، قدرتمندی روحی فردی است که میخواهد تربیت شود زیرا قدرت وقتی به عنوان شاخص مطرح میشود امری قابل درک برای نوجوانان است و توجه آنها به قدرت آنقدر بالاست که میتوان براساس آن بسیاری از رفتارهایشان را تنظیم کرد، برخلاف برخی مفاهیم که برای نوجوانان قابل درک نیست.
وی افزود: باید خدا به عنوان تکیهگاهی قدرتمند و امنیتبخش برای ایجاد آرامش به کودک و نوجوان معرفی شود. همچنین باید از قدرت خدا برای رسیدن به اهداف کمک بگیریم، همچنین تربیت انگیزه مخالفت با گرایشات بد (که سختترین بخش مدیریت گرایشات است) با توجه به تشویقها و تنبیهات هم کار لازمی است، مثلا پاداش در قیامت و عقوبت در آنجا نمونه این تنبیهات و تشویقها است.
پناهیان تصریح کرد: موضوع دیگر در تربیت تمایلات، برنامه داشتن برای تنظیم گرایشات است. البته بخشی از برنامههای الهی، دستوری است و چون در کودکان و نوجوانان میل به دستور شنیدن وجود دارد در این عرصه هم باید برنامهریزی داشته باشیم. همچنین کودکان و نوجوانان در آغاز هفت سال دوم پیجوی جایگزینی برای منبع قدرت هستند از این رو به دلیل محبوبیتی که اولیاء خدا میتوانند داشته باشند، باید آنها را برای بچهها محبوب قرار دهیم و ادب نسبت به خدا و اولیاءالله را در وجود آنها ایجاد کنیم.
وی تاکید کرد: انسان وقتی زیربار گرایشات بد خودش نرود زیر بار گرایشات بد دیگران هم نمیرود و در مقابل قدرتها مرعوب نمیشود. اعتقاد به قدرت خدا مانع طلب قدرت از سلطهطلبان است.
پناهیان افزود: تبری و تولی هم میتواند موجب تنظیم رفتارها شود و در پرتو آن توصیههایی برای نظام مقرارتی آموزشگاه و محیط تربیتی خواهیم داشت و بر این اساس، روش تحصیلی از قبیل روش گروهی درسخواندن و فعالیت علمی داشتن، همچنین سرفصل دروس و ارزیابی علمی و ... مشخص میشوند.
نقش تقوا در تربیت تمایلات
پناهیان بیان کرد: برخورداری از برخی ملکات دانشِ اخلاق که ممکن است ارزش تلقی شود در اینجا (در این نظام آموزشی تربیت تمایل) نفی میشوند. البته در اینجا باید به نقش برخی الفاظ مانند تقوا هم بپردازیم که در مدیریت گرایشات و مخالفت با گرایشات کم ارزش و هوای نفس نقش زیادی دارد. نظام تربیتی مدیریت گرایش با این مخالفت دارد که ما صرفا آگاهی به دانشآموز بدهیم و بعد او را رها کنیم بلکه نباید در فرایند تربیت او را رها کنیم.
وی تاکید کرد: آموزش معطوف به تقویت گرایشات خوب و آموزش کنجکاوی و خلاقیت در هفت سال اول باید ضابطهمند و هدفمند شوند و البته روشها در هفت سال دوم تغییر مییابند.
سند تحول آموزش و پرورش کارآمد نیست
در ادامه این کرسی، حجتالاسلام والمسلمین فیض گفت: آن چیزی که به عنوان سند تحول در آموزش و پرورش داریم کامل و جامع و کارآمد نیست و باید طرحی جدید ارائه کنیم لذا این طرح باید نشان دهد در مقام طراحی کلان در سطح آموزش و پرورش است نه اجرای یک ایده در چند مدرسه یا یک مدرسه، همچنین طرح باید نشان دهد نقایص سند تحول را ندارد و میتواند جایگزین آن شود.
وی افزود: اگر قرار است طرحی جایگزین شود نیازمند آسیبشناسی دقیق از طرح تحول هستیم ولی این آسیبشناسی را شاهد نیستیم و تا آسیبها را ندانیم نمیتوان طرح جایگزین موفق داشته باشیم. البته چیزی که در آموزش و پرورش میبینیم حاصل اجرای سند تحول نیست از این رو باید به صورت ایجابی نسبت به سند تحول بازبینی کنیم و ببینیم چه مقدار ضامن تربیت دینی موفق است.
فیضی اضافه کرد: اکنون که قرار است طرح مدیریت تمایلات به عنوان طرح جایگزین سند تحول مطرح شود باید مفاهیم و مبانی آن به خوبی توضیح داده شود ولی اینگونه نیست. در اینجا محور، مدیریت تمایلات است ولی موضوع در طرح سند تحول، ارتقاء و تحقق حیات طیبه برای افراد است از این رو برخی واژهها مانند حیات، زندگی و شخصیت و اصطلاحاتی به کار رفته که به خوبی در طرح جایگزین تبیین نشده است.
وی تاکید کرد: در طرح ارائه شده، نقطه کانونی، گرایشات است ولی برشی از معنای انسانشناسی فلسفی ارائه نشده است بلکه بحث انسانشناختی عامی ارائه شده است. همچنین بیان شده گرایشات هم اولویت و هم اولیت دارند و سایر مفاهیم مانند عقل و دین و نیاز و رنگ و حرکت و ... براین مبنا تعریف میشوند.
ناقد ادامه داد: گفته شده اگر بخواهیم عقل را تعریف کنیم خودش یک گرایش و عاملی برای انتخاب برتر است؛ عقل همان چیزی است در وجود انسان است که به واسطه آن بتواند از میان گرایشات خودش انتخاب کند ولی پرسش این است که آیا علم و عقل و دین میتوانند در طول گرایش تعریف شوند؟ به نظر بنده نمیتواند.
فیضی تصریح کرد: آیا تمایل و گرایش داشتن، خصلت اولیه انسان است و بقیه خصال در طول آن تعریف میشوند، من معتقدم خیر، ساختار وجودی انسان بعد جسمی و روحی دارد و اصل، بعد روحی اوست، سؤال این است که نسبت روح با قوای انسان چیست؟ براساس نگاه فلسفی، گرایشات متاخر از نظام بینشی هستند و همه فلاسفه مانند امام و آیت الله مصباح و ... بر این باور هستند.
علم؛ عامل سجود ملائکه بر انسان
این پژوهشگر حوزه تاکید کرد: انسان به خاطر علم مسجود ملائکه شده است و به تعبیر برخی روایات، انسان اگر به معرفت خود عمل نکند این معرفت هم به درد او نخواهد خورد.
فیضی اضافه کرد: در مورد عقل هم، عقل را به عنوان گرایش تعریف کردهاید ولی به لحاظ فلسفی، عقل دو نوع نظری و عملی است، عقل نظری مربوط به مقام شناخت و عقل عملی مربوط به مقام عمل است. در عقل نظری بکن نکن نداریم ولی در عقل عملی، امر و نهی وجود دارد؛ آیتالله جوادی آملی گفته همین عقل عملی هم یک بعد شناختی و هم دستوری دارد؛ حال سؤال این است که عقل برای انتخاب گرایش تکیه به شناخت قبلی یعنی علم دارد و در این صورت چگونه میتواند در طول تمایلات و گرایشات تعریف شود؟
تفاوت عقل و نکراء
وی با بیان اینکه حدیث جنود عقل و جهل، توصیف ساختار وجودی انسان است، افزود: امام(ره) هم بر این نکته تاکید دارند؛ در اینجا محوریت با عقل است نه عقلی که مقابل هوای نفس است بلکه عقلی که مقابل جهل است.
فیضی در خاتمه تاکید کرد: معتقدم مبنای انسانشناسی این طرح ایراد دارد؛ این طرح قصد دارد بگوید نسبت به سند تحول برتری دارد بنابراین باید بین مبانی و مسائل هر دو مقایسه کنیم.
سند تحول منسجم نیست
حجتالاسلام پناهیان در سخنان مجدد خود به برخی نقدها پاسخ داد و گفت: فرمودید این طرح ناقد سند تحول است ولی بنده در مقام نقد آن نبودهام بلکه درصدد ارائه طرح خودم بودهام. همچنین چون به انسانشناسی بحث بنده نقد داشتید پیشنهادم این است که جلسه مستقلی به بحث انسانشناسی بگذاریم و همه نقدها را بررسی کنیم ضمن اینکه پرسش من این است که اگر همه نقدهای انسانشناسی شما را بپذیریم ایراد آن به طرح چیست؟
وی با بیان اینکه جلسهای هم باید به نقد طرح تحول بپردازیم، تصریح کرد: از نظر بنده، طرح تحول، نظام تربیتی نیست زیرا اجزای آن به هم مرتبط نیست و هم در مفاهیم و مبانی انسجام و ارتباط دقیق نیست و روایت بنده این است که هرقدر حرفهای خوب بوده به صورت پراکنده آورد است.
پناهیان تاکید کرد: این سند، هیچ نظام تربیتی به دست انسان نمیدهد، مبانی آن بسیار بعیده است مانند اینکه خدا عالم را آفریده است. لذا این هنر نیست بلکه هنر رسیدن از مبانی به طرح و تعیین رابطه آنهاست. البته طرح بنده مقابل طرح تحول نیست؛ مقام معظم رهبری فرمودند برای اجرایی شدن سند تحول طرح بنویسید و ایرادات آن را اصلاح کنید و در این راستا باید بکوشیم.
وی با بیان اینکه گرایش قبل از علم است، ادامه داد: مثلا علم، اکتسابی است ولی همین انسان علمگریزی دارد یا انسان قبل از آنکه علم حصولی به یک رنج داشته باشد میل به دوری از رنج دارد و این به معنای اولیت گرایشات است. این گرایشات برخی بالفعل و برخی بالقوه هستند و قبل از علم پدید میآیند ولی ما برای تاثیر روی گرایشات، باید ابتدا از علم و عمل شروع کنیم.
وی در پایان افزود: اگر آموزش و پرورش در دوره دبستان موفق به شیرین کردن کسب علم در بچهها بشود در دبیرستان کمترین دشواری را برای درسخوانشدن بچهها خواهیم داشت.
