پیامبر اکرم (ص) : ای مسلمان بر تو باد خواندن قرآن زیرا به درستی که قرائت قرآن کفاره گناهان است.

احسن الحدیث

نقش بازی در تربیت کودکان

نقش بازی در تربیت در کودکان

بازی یکی از نیازهای اساسی کودکان به شمار می‌رودحتی در تمام مراحل عمرجریان داردوالبته که در دوران کودکی از شدت بیشتری  برخوردار است ومهم‌ترین و اساسی‌ترین فعالیت کودک به شمار می‌رود که در عین سرگرم کردن کودک کارکردهای مهم دیگری را داراست که هر یک از این کارکردها به جنبه‌ای از زندگی کودک مربوط می‌شوند که او را برای ورود به زندگی بزرگسالی آماده می‌سازند. از این لحاظ شرایط بازی ، آزادی کودک در بازی ، اسباب بازیهای مورد استفاده کودک و مدت زمانی که به بازی با کودک اختصاص داده می‌شود اهمیت شایان توجهی دارد.

مهم است بدانیم این یک روند است که باید طی شود بطوري که تاهفت سالگي بازي کار کودک محسوب مي شود. اگرفرزند در سنین کودکی خوب بازی نکند نمی تواند خوب تعلیم ببیند.

خداوند نخستین دوره رشد انسان را با بازی همراه کرده است.در اسلام نیزدستور است که فرزندتان را 7 سال رها کنید تا بازی کند . این دستور نشانگر تاثیر بازی در تربیت کودک است بعد می فرماید در 7 سال دوم  او را تعلیم دهید و ادب به او بیاموزید و باید فرمانبردار باشد و در 7 سال سوم وزیراینکه می فرماید فرزندتان را رها کنید تا بازی کند منظور این نیست که اصلا به او کار نداشته باشید و او را تربیت نکنید بلکه منظور اینست که خیلی از آموزشهای تربیتی را می‌توان در خلال بازیها به کودک نشان داد و به راحتی کودک را در مسیر درست تربیت نمود زیراکودک در این سن حرف شنوی چندانی ندارد و نمی توان با امر و نهی او را تربیت کرد .

از خلال بازیهای کودک نیز می‌توان به شرایط عاطفی کودک ، احساسات و افکار کودک می‌توان پی برد بنابراين محروم کردن کودک ازاين نيازطبيعي موجب خسارت هاي روحي ورواني است که جبران آن غيرممکن يامشکل است.

بازی وسیله ای برای رشد همه جانبه ی کودک است چراکه بازی انواع واقسام گوناگون داردوهرکدام مناسب با دوره ی سنی کودک است.بازی وسیله ای برای شناخت از خود وشناخت از دیگران است.بازی ارزش آموزشی دارد,کودک پیش از مدرسه خیلی از مسائل راازطریق کاره های عملی یادمی گیرد این یادگیری عملی در ضمن بازی صورت می گیرد.

لذابسیار لازم است که علاوه بروالدین, مربیان نیز به اهمیت بازی در زندگی کودک توجه داشته و شرایط مناسب را برای بازیهای مناسب فراهم سازند.

تعریف بازی وتربیت:

بازی :انگیزه ای درونی است که ازروان کودک تاثیر می گیردونیز برآن تأثیر می گذارد

تربیت:عبارتست از پرورش مهارت های مختلف زندگی درکودکان وبرسه عامل:حواس,تخیل وشخصیت فرد اثر می گذارد.

تربیت از راه آموزش صورت گرفته واین کار به دوشیوه مستقیم وغیر مستقیم انجام  می شود,که طبیعتاً تربیت ازاین طریق غیر مستقیم  تأثیر گذارتر است وبر شیوه اول به مراتب ارجحیت دارد.

تعریف بازی از نظراندیشمندان وبزرگان:

زیمل Simmel)):بازی را فرآیندی برای آماده ساختن کودکان جهت ایفای نقش های بزرگسالان به شمار می رود.

هویزینگا(Huizinga),مورخ هلندی:به بررسی مفهوم بازی از دیدگاه اجتماعی پرداخته ومی گوید:بازی عبارتست ازهر گونه فعالیت آزاد که با آگاهی کامل,دربیرون از حیطه زندگی عادی انجام می گیرد وخصوصیات زیر را داراست:

1-غیر جدی2-با علایق مادی پیوند ندارد3-در حدودومرزهای متناسب با خودش محدوداست4- طبق قواعد مشخص انجام می گیرد.

کایواCaillois)):درتوصیف و تعریف بازی شزایط زیر را می گنجاند:

1-فرد آزاد ومسقل باشد2-پایبند به قیود خاصی نباشد3-زسیدن به نتیجه خاصی رادنبال نکند4-مدعی(متظاهر و وانمودگرا)باشد5-ازقواعداز پیش مشخص شده ای تبعیت نکند.

پل ویزP.Weiss)):ضمن بحث وبررسی شرط آزادی و استقلال عمل فرد بازی کننده به این مطلب اشاره می کند که کودک گاه بازی را به زور شروع می کند.

نیومنNeuman)): بازی رفتاری است که مشخصات وشناسه های زیر را داشته باشد:

1-تصمیم درونی برای بازی(یعنی صرفاًبه خواست واراده خود بازی کند).

2-دنیایی از تخیلات خاص(هر کودکی دنیای تخیلی خاصی برای بازی دارد).

3-انگیزش حقیقی(انگیزه های روانی کودک را به بازی وا می دارد).

دوتری و لویس(Daugatrey&Lewis):بازی غالباً به معنای حرکت به کار می رود ویکی از چهار انگیزه بنیادینی است که فعالیت انسان را رهبری می کند.این چهارانگیزه عبارتند از:جنس ,خود,تجمع وبازی

کاپلان در موردتأثيربازي بررشداجتماعي کودک مي گويد :بسياري ازتعاملات فردي کودک پيش دبستاني درچارچوب بازي روي مي دهد ودر روابط کودک با والدين خواهران وبرادران وهم سالانش تأثير مي گذارد.

ویلیام استون می گوید: بازی غریزه‌ای برای رشد و نمو استعدادها و یا تمرین مقدماتی برای اعمال آتی است.

امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند: بگذار فرزندت تا هفت سال به بازی بپردازد، در هفت سال دوم به اوادب بیاموز و در هفت سال سوم مراقب او باش.

اهمیت بازی :

با آنکه میل به بازی در سنین بالا کم‌کم کاهش پیدا می‌کند و کارهای مهمی جای آن را می‌گیرد ولی به اعتقاد روان‌شناسان تا سالهای پایانی عمر نیز تمایل به بازی در انسان وجود دارد هر چند شکل و ظاهر و هدف بازی عوض شده باشد. شاید کودک دلیل بازی کردن خود را نداند و یا آنکه نتواند برای آن علتی بیان کند ولی با این همه نتواند از بازی کردن دست بکشد. امروزه ثابت شده است که کودکانی که به اندازه کافی و به درستی بازی نمی‌کنند از رشد ذهنی مناسب ، رشد اجتماعی درست بی‌بهره هستند.

در اسلام توصیه اکید به این موضوع شده است که کودکان را تا هفت سالگی آزاد بگذارید تا بازی کنند. در روایتی آمده است که حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با جمعی از یاران از محلی عبور می‌کردند کودکان را در حال خاک بازی دیدند برخی از یاران خواستند آنها را از بازی کردن باز دارند. پیامبر فرمودند: بگذارید بازی کنند که خاک محل پرورش کودکان است.

اسلام علاوه بر آنکه از واپس زدن این تمایل در کودکان جلوگیری می‌کند توصیه می‌نماید که پدران و مادران امکانات لازم برای بازی کودک را فراهم کنند و در هر موقعیت و مقام اجتماعی نیز که هستند وقتی را برای بازی با فرزندان خویش اختصاص دهند و خیال نکنند که درصورت بازی کردن با فرزندانشان اقتدار یا متانت آنان خدشه‌دار می‌شود. از دیدگاه«ویجیناساکس روان‌شناس بازی و بازی درمانگر معروف:بازی یکی از فعالیتها و اهداف مهم کودک در زندگی است. او نمی‌تواند از راه دیگری غیر از بازی به کشف محیط پیرامون خود بپردازد. استعدادهای خود و توانایی هایش را شناسایی کند و آنها را بکار بگیرید. کودک در حین بازی به تمرین زندگی بزرگسالی می‌پردازد. 9

آموزش کودک چقدر اهمیت دارد؟

از«حضرت محمد (ص) »نقل شده: «اساس دین، دانش است.» و هم چنین اینکه: «فرزند صالح، گلی است از گل های بهشت.» حالا وقتی گلی پژمرده می شود، آیا ایراد از اوست؟ مسلماً نه؛ این مشکل از باغبان است که در پرورندان گل کوتاهی و غفلت کرده است. این جملات بر اهمیت تربیت تاکید داشته و نقش موثر والدین در سرنوشت و آینده کودکان را یادآور می شود.

تا پیش از هفت سالگی، ذهن انسان پاک پاک است و هر تجربه و آموزشی در ادامه ی زندگی او نقش تعیین کننده ای دارد. طبق تحقیقات روانشناسان، 50 درصد هوش هر شخص تا 4 سالگی رشد می کند، 30 درصد تا 8 سالگی و 20 درصد باقی مانده هم تا 17 سالگی کامل شده و از آن به بعد رشد هوش انسان متوقف می شود. به این ترتیب می بینیم که پرورش کودک زیر هفت سال چقدر اهمیت دارد.

پیش تر تصور می شد که حافظه انسان مثل ظرفی با گنجایش نامحدود است که هرچه در آن بریزند مشکلی به وجود نمی آید. ولی امروزه روانشناسان به کودکی که زیاد آموخته باشد، باهوش نمی گویند. باید در نظر داشت که آموخته های آدمی اگر مرتب مرور نشوند، فراموش خواهند شد. به عنوان مثال، اشخاص بسیاری را می شود سراغ گرفت که در سنین پایین تحت آموزش زودرس قرار گرفته و حفظیات مفصلی در مغز کوچک شان انباشته شده. این دسته از کودکان به عنوان «نابغه» معرفی می شوند، در رسانه ها مرتباً از آن ها حرف می زنند و همه ی پدر و مادرها حسرت داشتن چنین فرزندی را می خورند. اما با گذشت زمان و بیشتر شدن سن این نابغه ها،دیگر کسی چیزی درباره آن ها نمی شنود! شاید حتی شما هم در بین اطرافیانتان کودکانی را دیده باشید که در تحصیل موفق هستند و با اصرار و پیگیری والدین شان، به اصطلاح به صورت جهشی کلاس های دبستان را طی می کنند. اما بعد، وقتی این کودکان بزرگ تر می شوند، در سایر مقاطع دچار افت فاحش تحصیلی شده و حتی از بچه های هم ردیف خود عقب می مانند.

مشکل دقیقاً از آنجاست که تنها بر آموزش این کودکان تأکید می شود،نه تقویت هوش و حافظه شان. ضمن اینکه این افراد کودکی کاملی ندارند و این نکته در زندگی آن ها تاثیر منفی شدیدی می گذارد. آن ها کودکی نمی کنند.

نقش بازی در شخصیت سازی کودکان: 

بازی از نیازهای اساسی,مهم ترین و اساسی ترین فعالیت های کودک به شمار می رود که در عین سرگرم کردن کودک کارکردهای مهم دیگری را دارا است که هر یک از این کارکردها به جنبه هایی از زندگی کودک مربوط می شود که او را برای ورود به زندگی بزرگسالی آماده می سازند. از این لحاظ شرایط بازی، آزادی کودک در بازی، اسباب بازی های مورد استفاده کودک و مدت زمانی که به بازی با کودک اختصاص داده می شود، اهمیت شایان توجهی دارد.

خیلی از آموزش های تربیتی را می توان در خلال بازی ها به کودک نشان داد و به راحتی کودک را در مسیر درست تربیت کرد همان طور که از خلال بازی های کودک نیز می توان به شرایط عاطفی کودک، احساسات و افکار کودک پی برد. بنابراین بسیار لازم است که مربیان به اهمیت بازی در زندگی کودک توجه داشته و شرایط مناسب را برای بازی های مناسب فراهم سازند.

امروزه ثابت شده است کودکانی که به اندازه کافی و به درستی بازی نمی کنند از رشد ذهنی مناسب و رشد اجتماعی درست بی بهره هستند. امام صادق علیه السلام فرموده اند؛ بگذار فرزندت تا هفت سال به بازی بپردازد، در هفت سال دوم به او ادب بیاموز و در هفت سال سوم مراقب او باش.

اگر به نوع بازی های کودکان نگاه کنیم تنوع و گوناگونی را در آنها مشاهده می کنیم. با تغییر سن کودکان نوع بازی های آنها نیز تغییر می یابد. برخی از بازی ها، بازی هایی هستند که در آنها کودک به تمرین روابط و نقش های اجتماعی می پردازد مثل مهمان بازی. به این ترتیب آنچه را که به عنوان الگو پیرامون خود می بیند در بازی های خود انجام می دهد. الگوهای کودک در این نوع بازی ها اغلب والدین یا نزدیکان یا افرادی هستند که برای کودک مهم هستند. در برخی دیگر از بازی ها کودک به تمرین حرفه و مشاغل مختلف می پردازد. بازی نقش دکتر و مریض، پلیس، راننده و... از جمله این بازی ها هستند. برخی دیگر از بازی ها خیالی هستند که تحت تاثیر قدرت تخیل کودک شکل می گیرند. این نوع بازی ها ممکن است تحت تأثیر تماشای برخی فیلم ها و کارتون ها، رنگ و بوی خاصی پیدا کند. بازی های دیگر از نوع بازی های فکری هستند و در آنها کودک به رشد فکری و ذهنی خود می پردازد. این نوع بازی ها با رشد شناختی و فکری کودک مرتبط هستند. بازی های دیگر جنبه تمرینات جسمانی و ورزشی دارند. کودک به دلیل انرژی سرشار خود با جست و خیز ساده یا بازی های جسمانی پیچیده تر سرگرم می شود.

اگر تحلیل دقیقی روی بازی کودک در خردسالی داشته باشیم، می توانیم تا حد زیادی شخصیت او را در بزرگسالی بیابیم. خشونت، کمرویی، عصبی بودن، ترس و وحشت و عدم اعتماد به نفس در بزرگسالان جزء مواردی هستند که در بازی های کودکانه این افراد قابل کشف هستند و اگر در همان دوران به کمک کودکان برویم، در بزرگسالی با مشکلات کمتری روبه رو خواهند شد.

شرکت مناسب والدین در بازی های کودکان موجب مستحکم تر شدن رابطه والد و فرزندی می شود و در عین حال موقعیت مناسبی پیش می آید که والدین به تربیت کودک بپردازند و نکات تربیتی را در خلال بازی به او آموزش دهند.

والدین تعیین کننده نوع و شیوه بازی کودک نیستند. بهتر است شرایط سالم را برای بازی فراهم سازند و خود به عنوان هم بازی شرکت داشته باشند و اجازه بدهند کودک با قدرت خلاقیت خود بازی را اراده کند. در این بازی ها والدین نباید خواست و اراده خود را به کودک تحمیل کنند. همپای او و هم ردیف او قرار بگیرند و بازی شادی را فراهم کنند. حین بازی به نحوه ادای کلمات کودک و رفتارها و برخوردهای او دقت کنید. کلمات و برخوردها، آینه تما م نمای طرز حرف زدن و برخورد کردن شما و معلمان او است. تجربه ثابت کرده کودک بیش از هر کس از پدر و مادر و معلمان خود تأثیر می گیرد و نیمی از دنیای کودک در آرزوی تبدیل شدن به پدر و مادر یا معلم خود سپری می شود. از نظر کودک، کامل ترین و قدرتمندترین افراد، والدین و معلم های او هستند و به همین دلیل اگر نکته منفی را در رفتار کودک خود مشاهده کردید، در برخورد خود جست وجو کنید. از بازی کردن کودک خود جلوگیری نکنید زیرا در بازی، کودک توانایی ارتباط جمعی با دنیای اطراف خود را پیدا کرده و قادر به حل مشکلات کوچک و بزرگ خود خواهد بود. با توجه به زندگی ماشینی امروز و خانه هایی که روز به روز کوچک تر می شوند، نیازمند یافتن بازی های مناسب در آپارتمان ها هستیم، هرچند هیچ کدام از این نوع بازی ها جایگزین بازی در فضای باز نمی شود.
متاسفانه امروزه دنیای بازی های کامپیوتری چنان دنیای کودکان را اشغال کرده که از هرگونه بازی فکری و بدنی بازمانده اند و نه تنها سودی به حال کودکان ندارد که مانع ارتباط جمعی کودک نیز می شود. یکی از اثرات بد بازی های کامپیوتری، چاقی مفرط کودکان است که به علت نشستن مداوم مقابل تلویزیون یا کامپیوتر به وجود می آید. بعضی از این بازی های کامپیوتری که جنبه فکری و سرعت عمل دارند در زمان های محدود برای بچه ها خوب هستند ولی استفاده بیش از حد از این بازی ها نه تنها کمکی به آنها نمی کند بلکه تا حدی باعث عصبی و کم حوصله شدن کودکان نیز می شود، به همین دلیل استفاده از این بازی ها باید کنترل شده و در زمان های خاصی باشد. در دنیای تک فرزند امروز، حضور در محیط هایی مانند پارک، شهربازی و زمین بازی کودکان به یک ضرورت تبدیل شده است. در این گونه مکان ها، بگذارید کودکتان،خود دوستانی پیدا کرده و با آنها بازی کند و به طور جدی از وارد شدن به دنیای آنها بپرهیزید. با این کار کودک خود را به فردی اجتماعی و مستقل تبدیل کنید.

------------

منبع

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری