احسن الحدیث

حائری کرمانی، محمّدعلی

حائری کرمانی، محمّدعلی

موطن: کرمان

تاریخ وفات: ۱۳۸۳قمری

منبع: ستارگان حرم شماره ۱۵

تولّد

عالم جلیل القدر آیة الله حاج شیخ محمد علی حائری کرمانی رحمه الله یکی از فقهای متقی و وارسته حوزه علمیه قم و از علمای طراز اوّل کرمان به شمار می رود که در سال ۱۳۰۳ ق (۱) در شهرستان کرمان دیده به جهان گشود.

خاندان

خاندان آیة الله حائری کرمانی در کرمان کنون هم به شرافت و نجابت، معروف و مورد احترام اهالی آن سامانند.

پدر بزرگوار وی مردی متدین، دارای مناعت طبع و عزت و مورد احترام همگان بود.

صفحه ۱۴۹

تحصیلات

حائری کرمانی دروس مقدمات و ادبیات را در حوزه علمیه کرمان سپری کرد و آن گاه در سال ۱۳۳۵ ق. عازم مشهد مقدس گردید و به مدت سه سال در مدرسه میرزا جعفر به تحصیل ادامه داد. سپس به زادگاهش بازگشت و با خانواده ای مذهبی و سرشناس ازدواج کرد. بعد از یک سال، در سال ۱۳۳۹ ق. برای تحصیل علوم و معارف الهی عازم نجف اشرف گردید. به سبب هوش و حافظه و استعداد فراوانش مراحل تحصیلی را به سرعت طی کرد ومدت ده سال در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: آقا سیدابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء الدین محقق عراقی و… حضور یافت. پس از چندی، استعداد و تلاش او به بار نشست و از آن بزرگواران اجازات اجتهاد کم نظیری اخذ کرد؛ حتی در شمار شاگردان خاصّ آیةالله آقا ضیاء قرار گرفت.

هجرت به ایران

آب و هوای نجف اشرف با وی و خانواده وی سازگاری نداشت. این مشکل او را وادار داشت تا بعد از اتمام تحصیلات، نجف اشرف را به قصد ایران ترک کند و در زادگاهش کرمان رحل اقامت افکند. در این شهر به مدت چهارده سال به تدریس در حوزه علمیه کرمان و نیز اقامه جماعت و ارشاد و هدایت خلق مشغول شد.

آیةالله موسوی کرمانی، داماد وی، در این باره می فرماید:

در کرمان مرحوم آیةالله حاج میرزا محمدرضا کرمانی – که یک آیةالله مطلقی در کرمان بودند؛ لکن از روی جهاتی از منزل بیرون نمی آمدند.* محلّ نماز خودش را که مسجد جامع کرمان

صفحه ۱۵۰

بود، به آیةالله حائری کرمانی واگذار کرد و ایشان از سال ۱۳۰۳ ش. – سال تاجگذاری -، تا سال ۱۳۱۷ش. اوج قدرت رضا خان بود اجرای شد؛ در کرمان علاوه بر اقامه جماعت و تبلیغ شعائر دینی و مذهبی به تدریس علوم دینی مشغول بودند که بنده در آن ایام نیز لمعه را در نزد معظم له می خواندم. سالیانی که مسئله جواز داشتن لباس روحانیت، مسئله کشف حجاب و برچیدن بساط روحانیت و… توسط رضاخان سال های بسیار تلخ و ناگواری برای روحانیت بوده است؛ به طوری که حتی مرحوم آقا شیخ محمد تقی آملی شش ماه نتوانسته بود از منزل بیرون بیایند؛ زیرا شهربانی دستور داده بود که تمام طلبه های دارای معافیت تحصیلی باید سربازی بروند.

فشارهای مأموران دولتی او را واداشت تا به قصد اقامت دائم روانه مشهد مقدس شود. او در مشهد در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: حاج آقا حسین قمی و آقازاده خراسانی شرکت می جوید و خود نیز به تدریس می پردازد؛ اما پس از چندی، باز هم مشکلات سیاسی مانع از اقامت او شد و او مشهد را به قصد حوزه علمیه قم ترک کرد.

آیة الله موسوی کرمانی نقل کرده است:

«روزی ایشان عازم درس بودند که سربازان دولت رضاخان جلو ایشان را گرفته، درخواست جواز پوشیدن لباس روحانی می کنند. وی کپی جواز را به آنها نشان می دهد؛ ولی آنان اصل جواز را از وی طلب می نمایند و او هم امتناع می کند. ایشان را به پاسگاه می برند. رئیس کلانتری می گوید: شما دو کار را باید

صفحه ۱۵۱

انجام دهید: یا اصل جواز را باید به ما بدهید و یا باید لباس متّحدالشّکلی بپوشید. اما آیةالله پیشنهاد دیگری می دهد و آن این که مشهد را ترک کند. این پیشنهاد پذیرفته می شود و او راهی تهران می شود.»

البته ناگفته نماند، گویا او هنگام عزیمت به مشهد، چند روز در قم توقف داشته است و آیات عظام: سید محمد تقی خوانساری، امام خمینی، مرعشی نجفی و گلپایگانی، بر توقف او در قم اصرار داشته و اقامت در مشهد را به صلاح او ندانسته و پیشنهاد تدریس اصول را به او داده اند؛ اما او نمی پذیرد. همچنین در مسیر خود به مشهد، در تهران نیز چند روزی ماندگار می شود و آیات بزرگوار: حاج شریعتمدار رشتی، بحرالعلوم، آملی و…، که از هم دوره هایش در نجف اشرف و از شاگردان آقا ضیاء بودند، از وی تقاضای سکونت در تهران می کنند که پذیرفته نمی شود. هنگام بازگشت از مشهد نیز همین پیشنهاد به وسیله آنان داده می شود؛ ولی او به اقامت در قم تصمیم داشت و سرانجام در سال ۱۳۵۶ ق. در این شهر رحل اقامت افکند.

شاگردان

پس از ورود به قم، حوزه درسی را تشکیل داد که جمعی از فضلای حوزه علمیه در آن شرکت می جستند. نوآوری های درس آیةالله حائری کرمانی منحصر به فرد بود؛ زیرا وی به سبک استادش آقا ضیاء تدریس می کرد و این نوع تدریس برای آن دسته از فضلا که به نجف نرفته بودند، بسیار جذّاب بود و تازگی داشت. تعدادی از شاگردان ممتاز ایشان از این قرارند:

۱٫ حاج سید مهدی اخوان مرعشی؛

صفحه ۱۵۲

۲٫ حاج سید کاظم اخوان مرعشی؛

۳٫ حاج آقا رضا صدر؛

۴٫ امام موسی صدر؛

۵٫ سید حسین موسوی کرمانی؛

۶٫ حاج شیخ علی پناه اشتهاردی؛

ایشان به نگارنده این مقاله فرمود: «بنده کفایه را در مدرسه فیضیه نزد وی خواندم. او مسلط بر کفایه بود. مردی خوشنام، ملاّ، متّقی و جزو آن دسته از افرادی بود که مرحوم آیة الله بروجردی خیلی خاطرش را می خواستند.

۷٫ شیخ محمد حسن طالقانی.

آیةالله حائری کرمانی بعد از ورود آیة الله بروجردی به قم، علاوه بر تدریس سطوح نهایی به مباحثه علمی با حضرات آیات: صدرالدین صدر، حاج سید احمد زنجانی و آقای حاج میرزا مصطفی صادقی قمی پرداخت؛ (۲) اما پس از مدتی، به دلیل فشار خون و کسالت های گوناگون، به دلیل منع پزشکان، مباحثات خود را تعطیل و به بهره گیری از مجلس درس حضرت آیةالله بروجردی و نوشتن جواب استفتائات بسنده کرد.(۳)

خصوصیات علمی و اخلاقی

او از خواصّ استاد مراجع، مرحوم محقق عراقی بود. رابطه وی و استاد بزرگوارش چنان صمیمی و عمیق بود که از هنگام ورود تا آخر سال اقامتش، همواره شبانه روز نزد استاد فرزانه اش بود و به تقریر مطالب علمی او می پرداخت. و نیز در درس خصوصی اصول مرحوم آقا ضیاء شرکت می جست.

صفحه ۱۵۳

وی همه امور مربوط به آقا ضیاء را سامان می داد؛ حتی تزویج سه دختر استادش را بر عهده داشت.

آیةالله حاج سید محمد حسن مرتضوی لنگرودی (دامت برکاته) به نقل از آیةالله حائری کرمانی، خاطره جالبی را نقل کرده است که نشان می دهد آیةالله آقا ضیا حتی در برخورد با نزدیک ترین شاگردانش، از احتیاط و توجه به تقوایی غافل نبوده است. ایشان نقل کرده است:

ابوالزوجه ما، مرحوم آیةالله آقا شیخ محمد علی حائری کرمانی، از بزرگان و اساتید حوزه علمیه قم بود. ایشان از شاگردان ممتاز مرحوم محقق عراقی و جزو خواصّ وی بود. ایشان می گفت:

«از مرحوم آقا ضیاء خواستم اجازه ای برای من مرقوم فرماید؛ ایشان در اجازه نامه نوشت: «… و له تصدّی الفتوی».

پرسیدم: «چرا قضا را ننوشتید؟» فرمود: «چون قضاوت، ریزه کاری هایی دارد که تا خودم بحث قضا را مطرح نکنم و شما حاضر نشوید، نمی توانم چنین اجازه نامه ای به شما بدهم.»

ایشان درس قضا را شروع کرد و از آغاز تا پایان، من هم شرکت کردم. آن گاه در اجازه نامه مرقوم فرمود: «له تصدّی الفتوی و القضاء».(۴)

از نگاه مرجعیّت

آیةالله حائری کرمانی در قم بود که آیةالله بروجردی به قم تشریف آورد. وی به همراه بسیاری از بزرگان و اساتید مبرّز آن زمان، همانند آیات عظام: خوانساری، حجّت، امام خمینی، صدر و… در درس آیةالله بروجردی

صفحه ۱۵۴

شرکت می کرد و بعد از سه چهار ماه، روزی آیةالله بروجردی می فرمایند: «آقایان! از فردا درس هایتان را شروع کنید.». مرحوم آیةالله بروجردی حافظه قوی داشت. زمانی که آقای حائری کرمانی را می بیند، می فرماید: من شما را در منزل آقا ضیا ندیده ام؟

آیة الله موسوی کرمانی پس از بیان این موضوع، می افزاید:

در دستگاه آیةالله بروجردی از نظر علم و عمل و دینداری کسی مثل آقای حائری وجود نداشت. همه اصحاب خوب بودند؛ ولیکن کسی که از دیدگاه آیةالله بروجردی دارای اعتبار علمی، امانتداری و رازدار باشد، منحصراً آقای حائری بود و هیچ کدام دیگر این گونه تا آخر عمر ایشان نبودند.»

کارهای مهمّی که آیةالله بروجردی بر عهده وی نهاده بود، عبارت بود از:

۱٫ پاسخ به استفتائات و مسائل علمی: علم، تقوا و امانت داری وی موجب شده بود تا آیةالله بروجردی این مسئولیت را منحصراً به وی واگذار کند و او هم به دقّت این امور را انجام می داد.

۲٫ اقامه جماعت در مسجد اعظم: آیةالله حائری کرمانی در بنای مسجد اعظم همکاری و همفکری شایانی دشت. زمانی که دیوارهای مسجد بالا رفته و هنوز سقف آن ساخته نشده بود، مرحوم آیةالله بروجردی به ایشان امر فرمود که او به اقامت جماعت در این مسجد بپردازد. این درحالی بود که برخی با اصرار و با قرار دادن واسطه هایی سعی داشتند تا لااقل اقامه جماعت نماز صبح را بر عهده گیرند؛ اما آیةالله بروجردی مخالفت می کند و در جواب اصرار برخی، می فرماید: «مسجد یک امام جماعت می خواهد، که دارد.»

۳٫ احیای کتابخانه مسجد اعظم: این عالم بزرگوار یکی از بانیان اصلی کتابخانه مسجد اعظم و از اهدکنندگان کتاب به این کتابخانه، که زیر نظر آیة

صفحه ۱۵۵

الله بروجردی بود، به شمار می رفت. آیةالله استادی ضمن بیان این مطلب، در باره منزلت آیةالله حائری کرمانی نزد حضرت آیةالله العظمی بروجردی می نویسد:

«آیةالله حاج شیخ محمد علی کرمانی، ابوالزوجه آیةالله حاج سید محمد حسن لنگرودی و آیةالله حاج سید حسین کرمانی؛ ایشان را هم حقیر زیارت کرده بودم و این بزرگوار هم از حواریون آیةالله العظمی بروجردی بود و اینکه مرحوم آیةالله بروجردی اطرافیانی مانند ایشان و آیةالله فاضل لنکرانی (والد آیةالله العظمی فاضل) و آیةالله حاج سید مصطفی خوانساری و امثال آنان داشته، دلیلی بر عظمت مقام علمی و تقوایی آن بزرگوار است.»(۵)

یادی از نخودکی اصفهانی

آیةالله حائری کرمانی زمانی که برای تحصیل (قبل از ورود به نجف اشرف) به مشهد مقدس مشرف می شود، روزی مشاهده می کند که پیر مردی روحانی در پشت بام حرم مطهر در دستی تسبیح دارد و دست دیگرش را بلند کرده و سخت مشغول ذکر گفتن است. مجذوب حال خوش او می شود. وقتی جویای نام شریفش می شود، به او می گویند که او «شیخ حسنعلی نخودکی» معروف به «اصفهانی» است. این آشنایی باعث ارتباط معنوی بیشتر با مرحوم حاج شیخ می گردد.

حضرت آیةالله سید محمد حسن لنگرودی (دامت برکاته) داماد ایشان، فرموده است:

صفحه ۱۵۶

«در ایامی که مرحوم آیةالله حائری کرمانی در قم تشریف داشتند، خانواده ایشان از عقرب می ترسیدند. سابقاً قم خیلی عقرب داشت و مخصوصاً شب ها باعث ترس و وحشت و سلب آرامش خانواده اش گردیده بود؛ تا اینکه مرحوم آیةالله حائری در مشهد مقدس خدمت مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی می رسد و موضوع را به ایشان می گوید. حاج شیخ هم دستور می دهند – هنگام غروب آفتاب – آیه مبارکه (سلامٌ علی نوح علی العالمین) را خوانده و آن وقت کف بزنید تا شعاع صدای کف دستتان عقرب، نزدیک نخواهد شد. خانواده ایشان با انجام دستور العمل، از این بلیّه نجات پیدا کردند.»

رحلت

گذشت وی در منزل مرحوم آیةالله حاج سید مرتضی لنگرودی (متوفّای ۱۳۸۳ ق.) بر اثر سکته درگذشت. خبر رحلت او، برای آیة الله بروجردی بسیار تلخ و ناگوار بود و با اینکه کمتر در مراسم و مجالس شرکت می جست، اما در تشییع این عالم برجسته، از مسجد عشقعلی تا حرم حضرت معصومه(س) حضور یافت و بر پیکرش نماز گزارد. هنگام دفن، ساعتی بر سر قبر او نشست و دعاهای فراوانی را خواند و سپس دستور داد تا روی قبر پوشانده شود.

آیةالله بروجردی در فراق یار همیشگی خود، مکرّراً می فرمود: «حائری رفت و من تنها شدم.» و آن گاه می گریست. او به مدت یک هفته، که دو روز آن از سوی وی بود، در مدرسه فیضیه مجالس ختمی برگزار کرد.

آیةالله موسوی کرمانی ضمن شرح این قضایا فرمود:

صفحه ۱۵۷

«در طول عمر آیةالله بروجردی سابقه نداشت که برای کسی یک هفته مجلس فاتحه منعقد سازد و حتی برای آیات عظام: اصفهانی و قمی یک روز مجلس فاتحه برگزار کرد. ایشان صبح ها از ساعت ۸ تا ۱۱ و بعد از ظهرها از ساعت ۳ تا ۵، هر روز حضور می یافت و مقیّد بود که یک جزه قرآن را بخواند. آیةالله بروجردی حتی همسر خود را به منزل آقای حائری می فرستد و همسرش بیست روز در منزل آن عالم وارسته می ماند.»

ضمناً برای آیةالله حائری کرمانی مجالس ختم متعددی در قم و کرمان برگزار گردید.**

پی نوشت ها:

۱ در آثارالحجة تاریخ تولد وی ۱۳۰۸ ق ذکر شده است که بنا بر گفته آیةالله موسوی کرمانی، داماد ایشان، این تاریخ صحّت ندارد .

* در آن ایّام که دوران بسیار سخت و تاریک حکومت رضاخان بود، کثر علما خانه نشین یا در تبعید بودند و هرکدام از عالمان در برابر حکومت ننگین رضاخانی به گونه ای وکنش نشان می دادند ایشان نیز در اعتراض به عملکرد حکومت، به مسجد و محراب نمی آمد و یا بهترین مصلحت را در گوشه نشینی و عزلت می دانست .

۲ آثار الحجه، ج ۲، ص ۶۹ .

۳ گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج ۲، ص ۱۲۳ .

۴ مجله حوزه، ش ۵۵، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۲، ص ۶۱، مصاحبه با حضرت آیةالله حاج سید محمد حسن مرتضوی لنگرودی .

۵ مجله پیام حوزه، نشریه شورای عالی حوزه علمیه قم، ش ۳۱، ص ۱۶۹ .

* * – شایان توجّه است که بخش هایی از این مقاله، برگرفته از مصاحبه نگارنده با آیةالله موسوی کرمانی است .

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری