پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

خطبه صد و نود، بخش دوم

 

فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِیقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً مَنِیعاً ذِرْوَتُهُ. وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ، وَ امْهَدُوا لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ، وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ: فإِنَّ الْغَایَةَ الْقِیَامَةُ; وَ کَفَى بِذلِکَ وَاعِظاً لِمَنْ عَقَلَ، وَ مُعْتَبَراً لِمَنْ جَهِلَ! وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَایَةِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِیقِ الاَْرْمَاسِ، وَ شِدَّةِ الاِْبْلاَسِ، وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَ رَوْعَاتِ الْفَزَعِ، وَ اخْتِلاَفِ الاَْضْلاَعِ، وَ اسْتِکَاکِ الاَْسْمَاعِ، وَ ظُلْمَةِ اللَّحْدِ، وَ خیفَةِ الْوَعْدِ، وَ غَمِّ الضَّرِیحِ، وَرَدْمِ الصَّفِیحِ.

به رشته تقوا چنگ زنيد، زيرا رشته اى است با دستاويزهاى محکم و پناهگاهى است که قله آن بلند و اطمينان بخش است، (با اعمال صالح) به استقبال مرگ و سختيهايش برويد، و پيش از فرا رسيدنش آماده آن شويد و هرگونه وسيله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازيد، زيرا پايان کار همه قيامت است، و مرگ براى اندرز خردمندان کفايت مى کند و وسيله عبرتى براى جاهلان است و پيش از فرا رسيدن قيامت، مشکلاتى است که مى دانيد از جمله تنگى قبرها، شدت غم و اندوه، ترس از حوادث قيامت، بيم و وحشت پى در پى، درهم فرو رفتن استخوانها (بر اثر فشار قبر)، کر شدن گوشها، تاريکى لحد، ترس از وعده عذاب، غم و اندوه تنگناى گور و پوشانده شدن آن از سنگها (و سرانجام خفتن در زير خروارها سنگ و خاک!).

 

شرح و تفسیر

مشکلاتى که در پیش رو دارید!

بعد از حمد و سپاس الهى و شهادت به رسالت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، امام(علیه السلام) در این بخش به

مهمترین موضوع سرنوشت ساز در زندگى انسانها; یعنى تقوا مى پردازد و مى فرماید: «به رشته تقوا چنگ زنید، زیرا رشته اى است با دستاویزهاى محکم و پناهگاهى است که قله آن بلند و اطمینان بخش است»; (فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِیقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً(1) مَنِیعاً(2) ذِرْوَتُهُ(3)).

در حقیقت عالم دنیا به منزله چاهى فرض شده که نجات از مشکلات آن جز با چنگ زدن به ریسمانى محکم که همان تقواست ممکن نیست و بار دیگر به محلّى تشبیه شده که مرکز طوفان هاست و براى نجات از عوارض منفى آن باید به دامنه کوه بلندى پناه برد و به این ترتیب تقوا هم وسیله نجات است، از حضیض ذلّت به اوج سعادت و عزّت، و هم عاملى است براى دفاع در مقابل طوفان شهوات و هوا و هوس ها.

سپس امام(علیه السلام) یکى از مهم ترین وسائل عبرت و اندرز را مطرح مى کند و آن را به صورت دقیق و تکان دهنده اى ترسیم مى کند، مى فرماید: «و (با اعمال صالح) به استقبال مرگ و سختیهایش بروید، پیش از فرا رسیدنش آماده آن شوید و هرگونه وسیله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازید چرا که پایان کار همه قیامت است و مرگ براى اندرز خردمندان کفایت مى کند و وسیله عبرتى براى جاهلان است»; (وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ،(4) وَ امْهَدُوا لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ، وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ: فإِنَّ الْغَایَةَ الْقِیَامَةُ; وَ کَفَى بِذلِکَ وَاعِظاً لِمَنْ عَقَلَ، وَ مُعْتَبَراً لِمَنْ جَهِلَ!).

بدیهى است کسى که سفر پر خوف و خطر و غیر قابل بازگشتى در پیش دارد، باید حداکثر آمادگى را براى آن پیدا کند و اسباب آن را از هر نظر فراهم سازد، آن هم سفرى همچون سفر سرنوشت ساز آخرت و بى شک اگر انسان با پرونده اى پاک و نامه اعمالى پر از حسنات و خالى از سیّئات به سراغ آن رود، جاى نگرانى نیست.

آن گاه امام(علیه السلام) به ذکر بخشى از حوادث تکان دهنده مرگ و قبر مى پردازد و مى فرماید: «و پیش از فرا رسیدن قیامت، امورى است که مى دانید از جمله: تنگى قبرها، شدت غم و اندوه، ترس از حوادث قیامت، بیم و وحشت پى در پى، درهم فرو رفتن استخوانها (بر اثر فشار قبر)، کر شدن گوشها، تاریکى لحد، ترس از وعده عذاب، غم و اندوه تنگناى گور و پوشانده شدن آن از سنگها (و سرانجام خفتن در زیر خروارها سنگ و خاک)»; (وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَایَةِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِیقِ الاَْرْمَاسِ(5)، وَ شِدَّةِ الاِْبْلاَسِ(6)، وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ(7)، وَ رَوْعَاتِ(8) الْفَزَعِ، وَ اخْتِلاَفِ الاَْضْلاَعِ(9)، وَ اسْتِکَاکِ(10) الاَْسْمَاعِ، وَ ظُلْمَةِ اللَّحْدِ، وَ خیفَةِ الْوَعْدِ، وَ غمِّ الضَّرِیحِ(11)، وَرَدْمِ(12) الصَّفِیحِ(13)).

با توجه به اینکه مرگ در نزد ما به معناى پایان همه چیز نیست و روح بعد از آن، هوشیار مى ماند و بسیارى از مسائل بعد از مرگ را لمس مى کند، قبرهاى تنگ و تاریکى که در مقایسه با خانه هاى وسیع و زیبا بسیار وحشت انگیز است و نگرانیهاى مربوط به فشار قبر و وحشت از آینده، جدایى از دوستان و عزیزان و احساس تنهایى مطلق و متلاشى شدن اعضاى پیکر در زیر خاک و در یک کلمه منتقل شدن از محیطى آرام و مرفه به محیطى بسیار وحشتناک، همه اینها امورى است که فکر آن لرزه بر اندام مى اندازد و به همگان هشدار مى دهد که آماده براى چنین سفر پرخوف و خطرى بشوند.

شایان توجه است که امام(علیه السلام) ضمن ده تعبیر گویا و کوتاه و تکان دهنده، گویى همه چیز را در مقابل چشم مخاطبان در ارتباط با مسئله مرگ و قبر مجسم مى سازد; امورى که همه بدون استثنا باید در انتظار آن باشند و اندیشه در آن انسان را از خواب غفلت، هر چند عمیق باشد بیدار مى سازد و به اصلاح برنامه هاى زندگیش وادار مى کند.

شاید به همین دلیل در دستورات اسلامى آمده است هنگامى که میّت را به سوى قبر مى برید قبل از رسیدن به قبر او را به زمین بگذارید، اندکى صبر کنید باز جلوتر ببرید و به زمین بگذارید و اندکى صبر کنید و به این ترتیب او را براى ورود به جایگاه وحشتناکش آماده کنید.(14)

1. «معقل» به معناى ملجأ و پناهگاه و کوه بلند است، از «عقل» به معناى منع گرفته شده است.
2. «منيع» از «منع» به معناى نفوذناپذير، دست نيافتنى، و برج و باروى بلند است.
3. «ذروته» به قله کوه ها و قسمت بلند هر چيزى اطلاق مى شود.
4. «غمرات» جمع «غمره» بر وزن «ضربه» به معناى از بين بردن آثار چيزى است. سپس به هر چيزى که همه چهره زمين يا غير آن را بپوشاند، اطلاق شده است. در خطبه بالا غمرات موت، شدايد آن است که بر همه وجود انسان مسلّط مى شود.
5. «ارماس» جمع «رمس» به معناى قبر و خاکى است که قبر را با آن پر مى کنند. در اين خطبه به همان معناى قبر است.
6. «ابلاس» در اصل به معناى غم و اندوهى است که در مواقع ناگوار به انسان دست مى دهد.
7. «مطّلع» در اصل به معناى محل بلندى است که وقتى انسان از آنجا نگاه مى کند از وضع اطراف آگاه مى شود. سپس به مواقف روز قيامت يا عالم برزخ که انسان از نتيجه اعمالش آگاه مى شود، اطلاق شده است.
8. «روعات» جمع «روع» به معناى ترس و وحشت است.
9. «اضلاع» جمع «ضلع»، دنده هايى است که اطراف سينه را گرفته است.
10. «استکاک» از ريشه «سکّ» به معناى مسدود کردن چيزى است و به بستن در و ناشنوا شدن گوش نيز اطلاق مى شود و «استکاک الاستماع» يعنى کر شدن گوشها در آستانه مرگ.
11. «ضريح» قبر يا شکافى است که در وسط قبر براى «لحد» ايجاد مى کنند.
12. «ردم» بستن چيزى است و اين واژه به پر کردن گودال با خاک و همچنين به سدهاى بزرگ نيز اطلاق شده است.
13. «صفيح» به معناى سنگ هاى عريض و الواح پهن است.
14. وسائل الشيعة، جلد 2، صفحه 838 و کتاب الطهارة، ابواب الدفن، باب 16، حديث 6.

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری