پیامبر اکرم (ص) : خانه های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید.

احسن الحدیث

باز هم نشانه هاى خدا در جهان هستى

شرح آیات 30 لغایت 33 سوره مبارکه انبیاء

30أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الاْ َرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْء حَیّ أَ فَلا یُؤْمِنُونَ

31وَ جَعَلْنا فِی الاْ َرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلاً  لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ

32وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ هُمْ عَنْ آیاتِها مُعْرِضُونَ

33وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَک یَسْبَحُونَ

ترجمه:

30 ـ آیا کافران ندیدند که آسمان ها و زمین به هم پیوسته بودند، و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم; و هر چیز زنده اى را از آب قرار دادیم؟! آیا ایمان نمى آورند؟!

31 ـ و در زمین، کوه هاى ثابت و پابرجائى قرار دادیم، مبادا آنها را بلرزاند! و در آن، درّه ها و راه هائى قرار دادیم تا هدایت شوند!

32 ـ و آسمان را سقف محفوظى قرار دادیم; ولى آنها از آیات آن روى گردانند.

33 ـ او کسى است که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید; هر یک در مدارى در حرکتند!

تفسیر:

باز هم نشانه هاى خدا در جهان هستى

در تعقیب بحث هاى گذشته پیرامون عقائد خرافى مشرکان، و دلائلى که بر توحید ذکر شد، آیات مورد بحث، یک سلسله از نشانه هاى خداوند در نظام عالم هستى و تدبیر منظم آن بیان گردیده، و تأکیدى است بر آن بحث ها.

نخست مى گوید: «آیا کافران ندیدند آسمان ها و زمین پیوسته بودند و ما آنها را باز کردیم»؟! (أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الاْ َرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما).

«و هر موجود زنده اى را از آب آفریدیم»؟ (وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْء حَیّ).

«آیا با مشاهده این آیات و نشانه ها، باز هم ایمان نمى آورند» (أَ فَلا یُؤْمِنُونَ).

در این که منظور از «رتق» و «فتق» (پیوستگى، و جدائى) که در اینجا در مورد آسمان ها و زمین گفته شده است، چیست؟

مفسران سخنان بسیار گفته اند که از میان آنها سه تفسیر، نزدیک تر به نظر مى رسد و چنان که خواهیم گفت هر سه تفسیر ممکن است در مفهوم آیه جمع باشد.(1)

1 ـ به هم پیوستگى آسمان و زمین، اشاره به آغاز خلقت است که طبق نظرات دانشمندان، مجموعه این جهان به صورت توده واحد عظیمى از بخار سوزان بود که بر اثر انفجارات درونى و حرکت، تدریجاً تجزیه شد و کواکب و ستاره ها از جمله، منظومه شمسى و کره زمین به وجود آمد و باز هم جهان در حال گسترش است.

2 ـ منظور از پیوستگى، یکنواخت بودن مواد جهان است، به طورى که همه در هم فرو رفته بود، و به صورت ماده واحدى خودنمائى مى کرد، اما با گذشت زمان، مواد، از هم جدا شدند، و ترکیبات جدیدى پیدا کردند، و انواع مختلف گیاهان، حیوانات و موجودات دیگر، در آسمان و زمین ظاهر شدند، موجوداتى که هر یک نظام مخصوص و آثار و خواص ویژه اى دارد، و هر کدام نشانه اى است از عظمت پروردگار و علم و قدرت بى پایانش.(2)

3 ـ منظور از به هم پیوستگى آسمان، این است که: در آغاز بارانى نمى بارید، و به هم پیوستگى زمین، این است که: در آن زمان گیاهى نمى روئید، اما خدا این هر دو را گشود، از آسمان باران نازل کرد و از زمین انواع گیاهان را رویانید.

روایات متعددى از طرق اهل بیت(علیهم السلام) به معنى اخیر، اشاره مى کند، و بعضى از آنها اشاره اى به تفسیر اول دارد.(3)

بدون شک، تفسیر اخیر، چیزى است که با چشم، قابل رؤیت است که چگونه از آسمان باران نازل مى شود، زمین ها شکافته مى شوند و گیاهان مى رویند، و با جمله: أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا: «آیا کسانى که کافر شدند ندیدند...» کاملاً سازگار است، و با جمله «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْء حَیّ» نیز هماهنگى کامل دارد.

ولى تفسیر اول و دوم نیز، با معنى وسیع این جمله ها، مخالف نیست; چرا که رؤیت، گاهى به معنى «علم» مى آید.

درست است که این علم و آگاهى، براى همه نیست، تنها دانشمندانند که مى توانند درباره گذشته زمین و آسمان و به هم پیوستگى آنها و سپس جدائیشان آگاهى هائى پیدا کنند، ولى مى دانیم قرآن کتاب یک قرن و یک عصر نیست، راهنما و راهگشاى انسان ها در تمامى قرون و اعصار است.

به همین دلیل، آن چنان محتواى عمیقى دارد که براى هر گروه و هر عصر، قابل استفاده است، روى این حساب، ما معتقدیم: هیچ مانعى ندارد که آیه فوق داراى هر سه تفسیر باشد که هر کدام در جاى خود، صحیح و کامل است، و بارها گفته ایم، استعمال لفظ در بیش از یک معنى، نه تنها ایراد ندارد که گاهى دلیل کمال فصاحت است، و این که در روایات مى خوانیم: «قرآن داراى بطون مختلفى است» نیز ممکن است اشاره به همین معنى باشد.

و اما در مورد پیدایش همه موجودات زنده از آب، که در ذیل آیه فوق به آن اشاره شده، دو تفسیر مشهور است:

1 ـ این که «ماء» در اینجا اشاره به آب نطفه است که موجودات زنده معمولاً از آن به وجود مى آیند.

2 ـ دیگر این که حیات همه موجودات زنده ـ اعم از گیاهان و حیوانات ـ به آب بستگى دارد، همین آبى که بالاخره مبدأ آن بارانى است که از آسمان نازل شده.

جالب این که: دانشمندان امروز معتقدند: نخستین جوانه حیات در اعماق دریاها پیدا شده است، به همین دلیل، آغاز حیات و زندگى را از آب مى دانند، و اگر قرآن آفرینش انسان را از خاک مى شمرد، نباید فراموش کنیم منظور از خاک همان طین (گل) است که ترکیبى است از آب و خاک.

این موضوع نیز قابل توجه است که: طبق تحقیقات دانشمندان، قسمت عمده بدن انسان و بسیارى از حیوانات را آب تشکیل مى دهد (در حدود هفتاد درصد!).

و این که بعضى ایراد کرده اند آفرینش فرشتگان و جن با این که: موجودات زنده اى هستند، مسلماً از آب نیست، پاسخش روشن است; زیرا هدف، موجودات زنده اى است که براى ما محسوس است.

در حدیثى مى خوانیم: شخصى از امام صادق(علیه السلام) پرسید: آب چه طعمى دارد؟

امام نخست فرمود: سَلْ تَفَقُّهاً وَ لاتَسْأَلْ تَعَنُّتاً: «به منظور یاد گرفتن سؤال کن نه به منظور بهانه جوئى»!

سپس اضافه فرمود: طَعْمُ الْماءِ طَعْمُ الْحَیاةِ! قالَ اللّهُ سُبْحانَهُ وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْء حَیّ: «طعم آب، طعم حیات و زندگى است! خداوند مى گوید: ما هر موجود زنده اى را از آب آفریدیم».(4)

مخصوصاً هنگامى که انسان در تابستان پس از یک تشنگى طولانى و ممتد در هواى سوزان به آب گوارائى مى رسد، نخستین جرعه هاى آب را که فرو مى برد، احساس مى کند روح و جان به کالبدش دمیده مى شود، در واقع امام(علیه السلام)مى خواهد ارتباط و پیوستگى زندگى و آب را با این تعبیر زیبا مشخص کند.

* * *

آیه بعد، اشاره به قسمت دیگرى از نشانه هاى توحید و نعمت هاى بزرگش کرده مى گوید:

«ما در زمین کوه هاى ثابت و مستقرى ایجاد کردیم تا انسان ها را نلرزاند» (وَ جَعَلْنا فِی الاْ َرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ).(5)

در گذشته نیز گفته ایم: کوه ها همچون زرهى کره زمین را در بر گرفته اند و این سبب مى شود از لرزش هاى شدید زمین که بر اثر فشار گازهاى درونى است تا حدّ زیادى جلوگیرى کند.

به علاوه همین وضع کوه ها، حرکات پوسته زمین را در مقابل جزر و مدّ ناشى از ماه به حداقل مى رساند.

از سوى دیگر اگر کوه ها نبودند، سطح زمین همواره در معرض تندبادها قرار داشت و آرامشى در آن دیده نمى شد، همان گونه که در کویرها و بیابان هاى خشک و سوزان چنین است.

آنگاه به نعمت دیگرى که آن هم از نشانه هاى عظمت او است، اشاره کرده مى گوید: «ما در لابلاى این کوه هاى عظیم، دره ها و راه هائى قرار دادیم، تا آنها هدایت شوند و به مقصد برسند» (وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ).

به راستى اگر این دره ها و شکاف ها نبودند، سلسله هاى جبال عظیم موجود در زمین، مناطق مختلف را آن چنان از هم جدا مى کردند که پیوندشان از همدیگر به کلّى گسسته مى شد، و این نشان مى دهد: همه این پدیده ها طبق برنامه و حسابى است.

* * *

و از آنجا که آرامش زمین به تنهائى براى آرامش زندگى انسان کافى نیست بلکه باید از طرف بالا نیز ایمنى داشته باشد، در آیه بعد اضافه مى کند: «ما آسمان را سقف محفوظى قرار دادیم ولى آنها از آیات و نشانه هاى توحید که در این آسمان پهناور است روى گردانند» (وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ هُمْ عَنْ آیاتِها مُعْرِضُونَ).(6)

منظور از آسمان در اینجا ـ همان گونه که سابقاً هم گفته ایم ـ جوى است که گرداگرد زمین را گرفته، و ضخامت آن صدها کیلومتر طبق تحقیقات دانشمندان مى باشد، این قشر ظاهراً لطیف، که از هوا و گازها تشکیل شده به قدرى محکم و پرمقاومت است که هر موجود مزاحمى از بیرون به سوى زمین بیاید نابود مى شود، و کره زمین را در برابر بمباران شبانه روزى سنگ هاى «شهاب» که از هر گلوله اى خطرناک ترند حفظ مى کند.

به علاوه اشعه آفتاب که داراى قسمت هاى مرگبارى است به وسیله آن تصفیه مى شود، و از نفوذ اشعه کشنده کیهانى که از بیرون جو، به سوى زمین سرازیر است، جلوگیرى مى کند.

آرى، این آسمان سقف بسیار محکم و پایدارى است که خدا آن را از انهدام حفظ کرده است.(7)

* * *

و در آخرین آیه مورد بحث، به آفرینش شب و روز و خورشید و ماه پرداخته مى گوید: «او است که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید» (وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ).

«و هر کدام از اینها در مدارى در حرکتند» (کُلٌّ فِی فَلَک یَسْبَحُونَ).

* * *

نکته ها:

1 ـ تفسیر «کُلٌّ فِی فَلَک یَسْبَحُونَ»

مفسران در تفسیر این جمله، بیانات گوناگون دارند، اما آنچه با تحقیقات مسلم دانشمندان فلکى سازگار است، این است که: منظور از حرکت خورشید در آیه فوق، یا حرکت دورانى به دور خویش است، و یا حرکتى است که همراه منظومه شمسى دارد.

ذکر این نکته نیز لازم است که کلمه «کُلّ» ممکن است اشاره به ماه و خورشید و همچنین ستارگان باشد که از کلمه لیل (شب) استفاده مى شود.

بعضى از مفسران بزرگ نیز احتمال داده اند اشاره به «شب» و «روز» و «ماه» و «خورشید» (هر چهار) باشد; زیرا شب که همان سایه مخروطى زمین است نیز براى خود مدارى دارد ، اگر کسى در بیرون کره زمین از دور به آن نگاه کند، این سایه تاریک مخروطى را در گرد زمین دائماً در حرکت مى بیند و همچنین نور آفتاب که به زمین مى تابد و روز را تشکیل مى دهد، همانند استوانه اى است که در گرد این کره دائماً نقل مکان مى کند، بنابراین شب و روز نیز هر کدام براى خود مسیر و مکانى دارند.(8)

این احتمال را نیز داده اند که: منظور از حرکت خورشید، حرکت آن در احساس ما باشد; زیرا به نظر بینندگان زمینى خورشید و ماه هر دو در گردشند.

* * *

2 ـ آسمان سقف محکمى است

قبلاً هم گفته ایم «سَماء» (آسمان) در قرآن به معانى مختلفى آمده است، گاهى به معنى جو زمین یعنى قشر ضخیمى از هوا که دورادور کره خاک را فرا گرفته است، همانند آیه فوق، در اینجا بد نیست توضیح بیشترى درباره استحکام این سقف عظیم از زبان دانشمندان علوم طبیعى بشنویم:

«فرانک آلن» استاد فیزیک زیستى، چنین مى نویسد: «جوى که از گازهاى نگهبان زندگى بر سطح زمین تشکیل شده، آن اندازه ضخامت (و غلظت) دارد که بتواند همچون زرهى زمین را از شرّ مجموعه مرگبار بیست میلیون سنگ هاى آسمانى در روز، که با سرعت در حدود 50 کیلومتر در ثانیه به آن برخورد مى کنند در امان نگهدارد.

جوّ زمین علاوه بر کارهاى دیگرى که دارد، درجه حرارت را بر سطح زمین در حدود شایسته براى زندگى نگاه مى دارد، و نیز ذخیره بسیار لازم «آب و بخار آب» را از اقیانوس ها به خشکى ها انتقال مى دهد که اگر چنین نبود، همه قاره ها به صورت کویرهاى خشک غیر قابل زیست درمى آمد، به این ترتیب، باید گفت: اقیانوس ها و جوّ زمین عنوان چرخ لنگرى براى زمین دارند».

«وزن بعضى از این شهاب ها که به سوى زمین سرازیر مى شود به اندازه یک هزارم یک گرم است ولى نیروى آن بر اثر آن سرعت فوق العاده، معادل نیروى ذرات اتمى است که بمب مخرب را تشکیل مى دهد! و حجم آن شهاب ها احیاناً بیشتر از حجم یک دانه شن نیست!

در هر روز میلیون ها از این شهاب ها پیش از رسیدن به سطح زمین، مى سوزند و یا به بخار تبدیل مى شوند، ولى احیاناً حجم و سنگینى بعضى شهاب ها به قدرى زیاد است که از قشر گازى، گذشته و به سطح زمین اصابت مى کند.

از جمله شهاب هائى که از چنگال غلاف گازى نامبرده عبور کرده و به زمین رسید شهاب عظیم و معروف «سیبرى» است که در سال 1908 میلادى به زمین اصابت کرد، و قطر آن طورى بود که حدود 40 کیلومتر زمین را اشغال کرد و باعث تلفات زیادى شد!

و دیگر، شهابى است که در «آریزونا» آمریکا فرود آمد که به قطر یک کیلومتر و عمق 200 متر بود و در هنگام سقوط آن شکاف عمیقى در زمین ایجاد شد، و بر اثر انفجار آن، شهاب هاى کوچک بسیارى که مساحت نسبتاً زیادى از زمین را اشغال مى کرد تولید گردید».

«کرسى موریسن» مى نویسد: اگر هواى محیط زمین اندکى از آنچه هست رقیق تر مى بود، اجرام سماوى، و شهاب هاى ثاقب که هر روز به مقدار چند میلیون عدد به آن اصابت مى کنند، و در همان فضاى خارج منفجر و نابود مى شوند، دائماً به سطح زمین مى رسیدند و هر گوشه آن را مورد اصابت قرار مى دادند.

این اجرام فلکى به سرعتى در ثانیه از 6 تا چهل میل حرکت مى کنند! و به هر چیز برخورد کنند، ایجاد انفجار و حریق مى نمایند اگر سرعت و حرکت این اجرام، کمتر از آنچه هست مى بود، مثلاً به اندازه سرعت یک گلوله بود همه آنها به سطح زمین مى ریختند و نتیجه خراب کارى آنها معلوم بود، از جمله اگر خود انسان در مسیر کوچک ترین قطعه این اجرام سماوى واقع مى شد شدت حرارت آنها که به سرعت نود برابر سرعت گلوله حرکت مى کنند او را قطعه قطعه و متلاشى مى ساخت!

غلظت هوائى محیط زمین به اندازه اى است که اشعه کیهانى را تا میزانى که براى رشد و نمو نباتات لازم است به طرف زمین عبور مى دهد، کلیه جرثومه هاى مضر را در همان فضا معدوم مى سازد، و ویتامین هاى مفید را ایجاد مى نماید.(9)

* * *


1 ـ «فخر رازى» در تفسیر «کبیر» و بعضى از مفسران دیگر.

2 ـ «المیزان»، ذیل آیه مورد بحث.

3 ـ به تفسیر «صافى» و «نور الثقلین»، ذیل آیه مورد بحث مراجعه شود.

4 ـ «بحار الانوار»، جلد 54، صفحه 15.

5 ـ «رَواسِى» جمع «راسیه» به معنى کوه هاى سخت و پا بر جاست، و از آنجا که این گونه کوه ها از ریشه با هم پیوند دارند، ممکن است اشاره به این پیوستگى باشد.

و از نظر علمى ثابت شده که این به هم پیوستگىِ ریشه اى کوه ها، اثر عمیقى در جلوگیرى از لرزش هاى زمین دارد.

«تَمِیْد» از ماده «مید» به معنى لرزش و حرکت ناموزون اشیاء بزرگ است.

6 ـ منظور از محفوظ بودن آسمان این است که سنگ هاى سرگردان و اشعه مرگبار در آن نفوذ نمى کند، بنابراین هم خودش محفوظ است و هم کره زمین را حفظ مى کند.

7 ـ بعضى از مفسران آیه فوق را هماهنگ با آیاتى که در مورد حفظ آسمان از صعود شیاطین به وسیله «شهب» در قرآن مجید وارد شده مى داند (وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطان مارِد) (صافات، آیه 7).

ولى روشن است این تفسیر با کلمه «سقف» سازگار نیست; زیرا سقف پوششى است براى کسانى که در زیر آن قرار دارند، نه کسانى که فوق آن هستند (دقت کنید).

8 ـ اقتباس از «المیزان»، ذیل آیه مورد بحث.

9 ـ از کتاب «راز آفرینش انسان»، صفحات 34 و 35.
.........................
تفسیر نمونه

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟


    • چگونه آیه وضو شکل وضو گرفتن را بیان می کند؟
      دلیل اختلاف وضوی شیعیان و اهل سنت در چیست؟


    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • از آنجا که ساختار صحيفۀ سجاديه و شيوۀ امام زين‌العابدين(ع) در اين کتاب شريف، بر محور دعا

    • مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • پيامبر عظيم‌الشأن اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله نه فوق بشر، بلکه بشرِ برتر است؛ يعني انساني است که خود

    • مروری بر آیات شفاعت

      قیمت:5,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99784-1-0 انتشارات
    • سیمای یتیم در قرآن
      قیمت:8,000
      انتشار:1396
      شابک : 978-600-99744-0-3 انتشارات بیان
    • ممهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است: «هُدىً

    • عید غدیر 1395

      قیمت:3,000
      انتشار:1395
      (1) جلسه
      تصویری
    • شرح دعای 42 صحیفه سجادیه

      قیمت:13,500
      انتشار:1396
      شابک : 978-964-8472-94-3
    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • ...آنچه تا کنون از خُمکدۀ سخنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام نوشیدیم نشان می‌هد که در نگاه این

    •  استاد مفسر محمد علی انصاری،شارح این تراث علوی،نزدیک به سی سال از عمربا برکت خود را قرین وحی الهی

    • شخصیت با عظمت امام صادق (ع) در اذهان شیعیان با لقب "رئیس مذهب شیعه" پیوندی همیشگی خورده است.

      این

    • مجموعه «آیه‌ها» تلاشی است برای تبیین و شفاف‌سازی گزاره‌هایی از قرآن که ممکن است در نگاه ساده و

    • اندوه نامه

      خطبه سوم از مشهورترین و با اهمیت‌ترین خطب نهج البلاغه و به نام شقشقیه مشهور است

      80.000

    • فروغ حکمت

      شرح نهج البلاغه، جلد اول (خطبه های 3-1)، بهار 95

      35000 تومان

       

    • تفسیر موضوعی

      سیمای پیامبر(ص) در قرآن، تفسیر آیاتی است که در قرآن کریم درباره پیامبر رحمت آمده و

    • گفتارهای ویژه

      به بیان دیدگاه های حضرت درباره حقوق متقابل مردم و حاکمیت در نهج البلاغه می پردازد.