74ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجائُوهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدینَ
ترجمه:
74 ـ سپس بعد از «نوح»، رسولانى به سوى قومشان فرستادیم; آنان دلایل روشن برایشان آوردند; اما آنها، به چیزى که پیش از آن تکذیب کرده بودند، ایمان نیاوردند! این چنین بر دل هاى تجاوزکاران مُهر مى نهیم (تا چیزى را درک نکنند)!
تفسیر:
رسولان بعد از «نوح»
پس از پایان بحث اجمالى پیرامون سرگذشت «نوح»، به پیامبران دیگرى که بعد از «نوح» و قبل از «موسى» (مانند «ابراهیم» و «هود» و «صالح» و «لوط» و «یوسف») براى هدایت مردم آمدند اشاره کرده، مى فرماید:
«سپس بعد از نوح، رسولانى به سوى قوم و جمعیتشان فرستادیم» (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ).
«آنها با دلائل روشن و آشکار به سوى قومشان آمدند» (فَجائُوهُمْ بِالْبَیِّناتِ)و مانند «نوح»، به سلاح منطق و اعجاز، و برنامه هاى سازنده مجهز بودند.
«ولى آنها که راه عناد و لجاج را مى پوئیدند، و در گذشته به تکذیب پیامبران پیشین برخاسته بودند، این پیامبران را نیز تکذیب کردند، و به آنها ایمان نیاوردند» (فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ).
این به خاطر آن بود که: بر اثر عصیان و گناه، و دشمنى با حق، پرده بر دل هاى آنها افتاده بود، آرى «این چنین بر دل هاى متجاوزان مُهر مى زنیم» (کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدینَ).
* * *
نکته ها:
1 ـ جمله «فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ» اشاره به این مى کند که: گروهى در میان امت ها بوده اند، که در برابر دعوت هیچ پیامبر و مصلحى سر تسلیم فرود نمى آوردند، و همچنان بر سر حرف خود ایستاده بودند، و تکرار دعوت انبیاء در آنها کمترین اثرى نمى گذاشت.
بنابراین، جمله مزبور اشاره به گروهى مى کند که: در دو زمان در برابر دعوت پیامبران مختلف قرار گرفتند; (زیرا ظاهر جمله این است که مرجع همه ضمائر یکى است).
این احتمال نیز در معنى آیه داده شده است که: اشاره به دو گروه مختلف مى کند:
گروهى در زمان «نوح» بودند، و دعوت او را تکذیب کردند.
و گروهى که بعد از آنها به وجود آمدند، و با انکار و تکذیب پیامبران راه آنان را پیمودند.
بر این اساس، معنى جمله چنین مى شود: «تجاوزکارانِ اقوام دیگر نیز، از ایمان آوردن ـ به همان چیزى که اقوام پیشین، خوددارى کرده بودند ـ سرباز زدند».
البته با توجه به این که مخالفانِ دعوت «نوح» در طى طوفان از میان رفتند، این احتمال در تفسیر آیه قوت پیدا مى کند، ولى به هر حال لازمه آن این است که، در میان مرجع ضمیرهاى جمله، (واو جمع در کانُوا، لِیُؤْمِنُوا، و کَذَّبُوا) تفکیک قائل شویم.
* * *
2 ـ روشن است جمله «کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدینَ» دلیل بر «جبر» نیست، و تفسیر آن در خودش نهفته است; زیرا مى گوید: ما بر دل هاى «تجاوزکاران» مُهر مى نهیم تا چیزى را درک نکنند، بر این اساس، قبلاً تجاوزهاى پى در پى به حریم احکام الهى و حق و حقیقت، از آنها صادر مى شود، و تدریجاً بر دل هاى آنها اثر مى گذارد، و قدرت تشخیص حق را از آنان مى گیرد، و کارشان به جائى مى رسد که، سرکشى و عصیان و گناه براى آنها خوى و طبیعت ثانوى مى شود، چنان که در مقابل هیچ حقیقتى تسلیم نمى شوند.(1)
* * *
1 ـ مشروح این مطلب را، در جلد اول تفسیر «نمونه»، ذیل آیه 7 سوره «بقره» ذکر کرده ایم.
..........................
تفسیر نمونه
