«طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» پنجمین اثر مکتوب حضرت آیتالله العظمی خامنهای است که در سال 1354 به چاپ رسید. در مقدمه این اثر معظمله ضرورت ارائه طرحی کلی از اندیشه اسلامی مبتنی بر قرآن، اهداف و ثمرات آن ذکرکردند.
مقام معظم رهبری در سن سی و پنج سالگی در روزهای آخر تابستان 1353 در مسجد کوچک امام حسن مجتبی(ع) در انتهای بازار سرشور مشهد، با شروع ماه رمضان 1384 هجری قمری، برنامه جدیدی برای مسجد میریزد و بعد از نماز ظهر و عصر، سخنرانی یک ساعته با موضوع «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» برای مخاطبان ارائه میدهد. سخنرانی که هر روز با استقبال اقشار مختلف مردم مواجه میشود و کم کم گاراژ بزرگ پشت مسجد نیز از جمعیت پر میشود. مباحث از ایمان شروع شده و سپس به توحید میرسد و آنگاه با طرح نبوت و ولایت و اتمام ماه رمضان به پایان میرسد.
بازسازی اعتقادی برای بازسازی جامعه
با این سخنرانی مردم علاوه بر ساختن دوباره اعتقادات خود بر اساس معارف قرآن، به فکر ایجاد کردن جامعه اسلامی نیز میافتند؛ به عنوان مثال ایشان میفرماید: «واى به حال آنهایى که مردم را از قرآن دور مى کنند، از قرآن مىرَمانند، به بهانهها و معاذیر گوناگون، نمى گذارند مردم قرآن را باز کنند به قصد فهمیدن، وای به حالشان! و شما بدانید برادران و خواهران، که امروز سر و کار ما با قرآن است. همانطوری که پیغمبر خدا فرموده است: «فَاِذَا التَبَسَت عَلَیکُمُ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ فَعَلَیکُم بِالقُرآنِ» آن روزى که فتنه ها مثل پاره هاى شب سیاه بر زندگى شما سایه بیفکند، بر شما باد به قرآن. کِى است آن روز؟ فتنه هاى تاریکِ مثل شب را نمى بینیم؟ راههاى عوضى را درمقابل چشم هاى نابینا و نزدیکبینمان مشاهده نمى کنیم؟ دزدان و غولها و راهزنها را از هرسویى و به هرشکلى، چشم بینا نمى بیند؟ پس کِى باید به قرآن رجوع کرد؟ برای کِى است؟ برای وقتىکه امام زمان(عج الله تعالی فرجه) بیاید؟ او که خودش قرآن ناطق است؛ امروز روزىست که به قرآن مراجعه باید بکنیم»
اهمیت مباحث از دیدگاه رهبری
این کتابچه که در واقع مجموعه همان اوراقی بود که در جلسات روزانه توزیع میشد، در عین مختصر بودن ابعاد فردی و اجتماعی دین با برداشتی بدیع از قرآن ارائه میکرد. ارجاعش به آیات، با عرف کتابها متفاوت بود. مقام معظم رهبری در سخنانی درباره مطالب این کتاب فرمودند: «من در مشهد یک بحثى کردم در باب ولایت، یک برداشت جدیدى از کلمة ولایت و مسئلة ولایت؛ ماه رمضان بود و بحثهایى براى جوانها مىکردیم، آن وقت ها راجعبه توحید و نبوت و چه و ازجمله ولایت. یک بحث قرآنى خیلى خوب و کاملى بود، بعد هم چاپ شد؛ یعنى خلاصهاش هم یک جایى چاپ شد. اصل سخنرانیها هم بعد از انقلاب درآوردند چاپ کردند. بحثهاى خوبى است بحثهاى جالبى است. من حالا هم که نگاه مىکنم مىبینم بحثهاى عمیقى است این بحثها.»
چرا این کتاب را بخوانیم؟
از جنبه مناسبت زمانی، باید در نظر گرفت که ویرایش جدید این کتاب حاصل پیادهسازی متن سخنرانی ایشان در رمضان سال 1384 هجری قمری است. با توجه به اهمیت تدبر در قرآن در ماه رمضان و با توجه به اینکه این اثر طرح کلی اندیشه اسلامی مبتنی بر قرآن کریم است، ماه رمضان بهترین فرصت برای بازخوانی این اثر است. این کتاب، اصول اساسی اعتقادی دین، مبتنی بر آیات قرآن را به مخاطب عرضه کرده است، به طوری که این اصول اعتقادی از سطح مفاهیمی ذهنی خارج شده و رنگ و بوی عملی گرفتهاند. بنابراین این ماه بهترین فرصت برای بازسازی و بازخوانی اندیشه اسلامی از متن آیات قرآن است.
ویژگیها منحصر بفرد کتاب
این اثر دارای ویژگیهای زیادی است. اولین ویژگی همین است که این کتاب از جنس کتابهای کلامی نیست که روند اثبات و نفی در پیش گرفته باشد، بلکه اصول اصلی اندیشه اسلامی را از آیات قرآن و بر مبنای توضیح مسائل ضروری دین تبیین شده است. در واقع این اثر نمایی کلی از اندیشه اسلامی به تمام انسانها، چه موحد و چه غیر موحد ارائه میکند. روند بحث و طرح نکات منطقی به دور از تعصبورزی است و لذا برای همگان قابل استفاده است.
نگاهی نو به مفاهیم دینی
یکی از ویژگی خاص این اثر ارائه تعریفی دوباره از دین به مخاطب است. تعریفی که دین را تنها مجموعهای از اصول فکری یا عملیِ مجزا نمیداند، بلکه آن را مجموعهای متحد تعریف میکند. این کتاب بازتاب نگاه نو و بدیع رهبر معظم انقلاب به مفاهیم دینی است.
نگاهی که به این مفاهیم ابعادی تازه میبخشید و در آن روزگار مورد انتقاد قرار میگیرد: «یک عدهاى در مشهد جنجال علیه من به راه انداختند که چرا در زیر کلمه «ولایت»، فلانى، این حرفها را زده؛ درحالى که این، انکار آن ولایتى که آنها مىگفتند که نبود. آنها مىگفتند ولایت یعنى محبت. خب ما محبت ائمه را که قبول داریم، ولایت یعنى اعتقاد به امامت على(علیه السلام). این را که ما قبول داشتیم. یک چیزهایى علاوه بر اینها ما از کلمه ولایت پیدا کرده بودیم. من آیات ولایت را در قرآن جمع کردم. آیاتى که در آن کلمة ولایت به کار رفته است، «هُنالِکَ الوَلایَـةُ لِلهِ» مثلاً فرض کنید و آیات متعددى را؛ از این آیات یک برداشت جدیدى از کلمة ولایت را من عرضه کردم، مطرح کردم. خب، این باید مغتنم شمرده شود.»
بازگوکننده نظام فکری رهبر معظم انقلاب
انطباق مباحث آن با سیره سیاسی ـ مبارزاتی ائمه(علیهم السلام)، توجه ویژه به ضعف ایمان به عنوان درد اصلی جوامع بشری و رویکرد وحدتآفرین مباحث آن برای امت اسلامی از دیگر ویژگیهای این اثر است. ورای این ویژگیها باید گفت در میان آثار معظم له، از دو نظر متمایز است: اول اینکه، محتوای این جلسات از ابتدا تا انتها، همه با نظر معظمله تنظیم یافته و ترتیب بخشهای ایمان، توحید، نبوت و ولایت برای هر جلسه، نحوه ورود و خروج به بحث، انتخاب آیات و غیره، همه با نظر ایشان بوده است. دوم اینکه این طرح، در حقیقت بازگوکننده نظام فکری معظم له است.
محمد پارسائیان
