• تـازه هـا
  • آموزش قرآن
  • پربازدید

نخبه قرآنی آران و بیدگل، مرتّل برتر کشور شد

نخبه قرآنی آران و بیدگل، عنوان برتر رشته ترتیل سی و نهمین

بیشتر...

بیماری روح ، آیت الله مکارم شیرازی

دریافت فایل

حجم: 7 MB

زمان: 61 دقیقه

بیشتر...

وظيفه شناسي و مسئوليت پذيري در قرآن و سنّت

 

انسان اشرف مخلوقات و خلیفه خدا ، بر روی زمین می باشد

بیشتر...

آخرین روز محاسبه، اولین روز تغییر

امروز بین دو سال تقسیم شده است، ما هم آن را تقسیم کنیم؛ نصف

بیشتر...

دفاع از اصل ساماندهی داوران مسابقات قرآن/ به شدت

داور مسابقات ملی و بین‌المللی قرآن با اشاره به اینکه طرح

بیشتر...

آمار بازدید

-
بازدید امروز
بازدید دیروز
کل بازدیدها
48565
60644
119060408
امروز دوشنبه, 24 خرداد 1400
اوقات شرعی

خطبه صد و نه، بخش دوم

 

و منها: مِنْ مَلائِکَة أَسْکَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِکَ، وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِکَ; هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ، وَ أَخْوَفُهُمْ لَکَ، وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْکَ; لَمْ یَسْکُنُوا الأَصْلاَبَ، وَ لَمْ یُضَمَّنُوا الأَرْحَامَ، وَ لَمْ یُخْلَقُوا «مِنْ مَاء مَهین» وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ «رَیْبَ الْمَنُونِ»; وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَکَانِهمْ مِنْکَ، وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ، وَاسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیکَ وَکَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَکَ، وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ، لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ، وَ لَزَرَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ، وَ لَمْ یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ.

 

از جمله مخلوقات تو فرشتگانى هستند که آنها را در آسمان هاى خود سکونت بخشيدى و از زمينت بالا بردى. آنها از همه آفريده هاى تو نسبت به تو آگاهترند، و پيش از همه، از تو خائفند، و از همه به تو نزديکتر. آنها هرگز در صُلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنها را در برنگرفته، از آبى پَست، آفريده نشده، و حوادث زمان و مرگ و ميرها آنها را از يکديگر جدا نساخته است; ولى آنان با اين مقام قرب که نسبت به ساحت مقدّست دارند و منزلتى که نزد تو يافته اند و عشق و علاقه اى که تنها به تو دارند و طاعات فراوانى که براى تو انجام مى دهند و از فرمان تو کمتر غفلت مى کنند، با اين همه، هرگاه آنچه را از عظمت تو بر آنها پوشيده است مشاهده مى کردند، اعمال خويش را حقير مى شمردند و بر خود عيب مى گرفتند (و آن را شايسته مقام تو نمى دانستند) و به خوبى مى فهميدند که حقّ عبادتت را هرگز انجام نداده اند و آن گونه که سزاوار مقام توست، اطاعت ننموده اند.

 

شرح و تفسیر

عظمت و عبودیّت فرشتگان

با توجّه به اینکه امام(علیه السلام) در بخش سابق این خطبه سخن از عظمت خلق خداوند و ملکوت آسمان ها به میان آورد و آنچه را مى بینیم در برابر آنچه از ما پنهان است، کوچک شمرد! در این بخش از خطبه به بعضى از بزرگترین آفریدگان خداوند یعنى فرشتگان اشاره کرده، مى فرماید: «از جمله آنها فرشتگانى هستند که آنها را در آسمان هاى خود سکونت بخشیدى و از زمینت بالا بردى». (مِنْ مَلائِکَة(1)سَمَاوَاتِکَ، وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِکَ). أَسْکَنْتَهُمْ

بى شک، فرشتگان پروردگار منحصر به ساکنان آسمان ها نیستند و در زمین فرشتگانى وجود دارند که حافظ اعمال مردم یا تدبیر امورى به فرمان پروردگار مى کنند و یا مسئولیّت قبض ارواح را بر عهده دارند; ولى با توجّه به اینکه امام(علیه السلام)در عبارت بالا حکم کلّى درباره فرشتگان بیان نفرموده، بلکه سخن از گروهى از آنها به میان آورده است، مشکلى ایجاد نمى شود و اینکه جمعى از شارحان نهج البلاغه در اینجا دست به توجیهاتى زده اند، هیچ ضرورتى ندارد.

سپس در ادامه این سخن به اوصاف فرشتگان پرداخته و بخشى از صفات ثبوتیّه و سلبیه آنها را بیان مى فرماید. در قسمت اوّل مى گوید: «آنها از همه مخلوقات تو، نسبت به تو آگاه ترند و بیشتر از همه از تو خائفند و ازهمه به تو نزدیکترند». (هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ، وَ أَخْوَفُهُمْ لَکَ، وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْکَ).

این سه وصف ارتباط نزدیکى با یکدیگر دارند; زیرا معرفت بالاى فرشتگان نسبت به ذات پروردگار سبب خوف آنها مى شود، هم خوف از کوتاهى در انجام مسئولیّت ها و هم خوف ناشى از هیبت مقام و عظمت او. و مجموع این دو صفت سبب مى شود که نزدیکترین بندگان به خدا باشند.

در اینجا این سؤال پیش مى آید که چگونه فرشتگان از تمام مخلوقات، آگاهتر و به خداوند متعال نزدیکترند، در حالى که ما مى دانیم انبیاى الهى - مخصوصاً پیغمبر اسلام - و حتّى شاید گروهى صلحا، از فرشتگان برترند و سجده تمام فرشتگان بر آدم و برترى آدم از نظر علم و دانش بر فرشتگان، دلیل روشنى بر این برترى است و در احادیث آمده است که گروهى از فرشتگان در خدمت انبیا، یا صلحا و مؤمنان هستند و حدیث معروف ترکیب خلقت انسان از عقل و شهوت و خلقت فرشتگان از عقل بدون شهوت و اینکه اگر انسان از عقل خویش پیروى کند و بر شهوت خود غالب گردد، از فرشتگان برتر است، دلیل دیگرى بر برترى گروهى از انسان ها بر فرشتگان مى باشد.(2)

در پاسخ این سؤال مى توان گفت: منظور اعلمیّت و اقربیّت نسبى است و به تعبیر دیگر: عبارت بالا، شبیه حصر اضافى مى باشد و نیز مى توان گفت که عبارت فوق یک حکم عام است که استثنائاتى در مورد انبیا و اولیا به خود گرفته است.

در قسمت صفات سلبیّه آنها که اشاره به عدم وجود نواقصى در فرشتگان است که در آدمیان وجود دارد، به چهار وصف اشاره مى فرماید و مى گوید: «آنها هرگز در صُلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنان را در بر نگرفته و از آبى پست آفریده نشده اند; حوادث زمان و مرگ و میرها آن ها را از یکدیگر جدا نساخته است». (لَمْ یَسْکُنُوا الاَْصْلاَبَ، وَ لَمْ یُضَمَّنُوا الاَْرْحَامَ، وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاء مَهین(3)، وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ(4)«رَیْبَ(5) الْمَنُونِ»)

روشن است قرار گرفتن در مکانى محدود، همچون صلب پدران و سپس رحم مادران و آفریده شدن از قطره آبى به ظاهر پست و بى مقدار، نقصان هایى است که دامن انسان ها را گرفته است; در حالى که فرشتگان نه ازدواجى دارند و نه تولّدى همچون انسان ها.

اضافه بر این، آنها نه مرگ و میر دارند و نه تغییر و دگرگونى بر اثر گذشت زمان، نه بیمارى دامان آنها را مى گیرد و نه پیرى و فرسودگى.

وجود این امتیازات در فرشتگان، گر چه نشانه شرافت خلقت آنهاست و انسان ها از این نظر بى شکّ نسبت به آنها در مقام پایین ترى قرار مى گیرند; ولى آنچه سبب عظمت انسان و برترى او بر فرشتگان مى شود، همان روح الهى است که در جمله «وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»(6) به آن اشاره شده است و همین امر سبب سجده تمام آنها در برابر آفرینش آدم شد.

بیان این اوصاف که همه آنها نشانه عظمت فرشتگان است، در واقع مقدّمه اى است براى آنچه امام(علیه السلام) در جمله هاى بعد فرموده است. مى گوید: «ولى آنها با این مقام قُرب که نسبت به تو دارند و منزلتى که نزد تو یافته اند و عشق و علاقه اى که تنها به تو دارند، و طاعت هاى فراوانى که براى تو انجام مى دهند و از فرمان تو کمتر غفلت مى کنند - با این همه - اگر کُنه و واقع آنچه را از عظمت تو بر آنها پوشیده است، مشاهده مى کردند، اعمال خویش را حقیر مى شمردند و بر خود عیب مى گرفتند (و آن را شایسته مقام تو نمى دانستند) و به خوبى مى فهمیدند که حقّ عبادت تو را هرگز انجام نداده اند و آن گونه که سزاوار مقام توست، اطاعتت ننموده اند!». (وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَکَانِهمْ مِنْکَ، وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ، وَاسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیکَ، وَکَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَکَ، وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ، لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ، وَ لَزَرَوْا(7)حَقَّ طَاعَتِکَ). عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ، وَ لَمْ یُطِیعُوکَ

آرى، فرشتگان الهى با آن همه مقام و معرفتى که دارند، باز در شناخت عظمت پروردگار و گستره صفات جمال و جلال او بسیار قاصرند و به همین دلیل، اگر به فرض محال امکان داشت خدا را آنچنان که هست، بشناسند، مى فهمیدند که نه عبادتى در خور شأن داشته اند ونه اطاعتى. و آنچه را انجام داده اند ذرّه اى ناچیز و عملى بى مقدار بوده است.

این تعبیر، از یک سو مى رساند که هر قدر معرفت و شناخت انسان نسبت به خدا بالاتر برود، به همان نسبت اطاعت و عبادت او بیشتر خواهد بود.

و از سوى دیگر، نشان مى دهد که هیچ کس حقّ عبادت خدا را انجام نداده. همانگونه که هیچ کس حقّ معرفت او را به دست نیاورده است. چرا که انسان و فرشته - حتّى بزرگترین انسان ها و فرشتگان - وجودى محدودند و ذات پاک خدا از هر نظر نامحدود است و این وجود محدود، نه توان معرفت آن وجود لایتناهى را دارد ونه توان حقّ عبادت و اطاعت او را.

تعبیر به «أَهْوَاء» (جمع هوى) در جمله «وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیک» به معناى هوا و هوس ها نیست; بلکه به معناى عشق و علاقه است. زیرا، این واژه در هر دو معنا به کار مى رود.

و به تعبیر دیگر: گاه در علاقه مثبت به کار مى رود و گاه در علاقه هاى منفى. و به هر حال، منظور از این جمله این است که: فرشتگان تمام عشق و علاقه خود را متوجّه ذات پاک خداوند کرده اند.

تعبیر به «قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ» نشان مى دهد که غفلت براى فرشتگان نیز امکان پذیر است، ولى بسیار کم و ناچیز مى باشد. و روایاتى که درباره ترک اولاى بعضى از فرشتگان وارد شده، شاهد این مدّعاست. بنابراین، نیازى به توجیه تکلّف آمیز بعضى از «شارحان نهج البلاغه» که «قلّت» را به معناى «عدم» گرفته اند، نیست.

به هر حال، جایى که فرشتگان که هزاران هزار سال در خطّ عبادت و اطاعت خدا هستند چنین باشند، ما با این عبادت و اطاعت ناچیز چگونه خواهیم بود؟!

این نکته نیز حائز اهمیّت است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) با توجّه به حدیث معروف «مَا عَبَدْنَاکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ، وَ مَا عَرَفْنَاکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ; ما هرگز حقّ عبادت تو را بجا نیاوردیم و آنچه را شایسته معرفت توست، پیدا نکردیم»(8) التفات به این حقیقت - یعنى عدم معرفت و عبادت شایسته در برابر عظمت پروردگار - داشته است; در حالى که جمله هاى بالا در کلام على(علیه السلام) نشان مى دهد که فرشتگان توجّه به این نکته ندارند و شاید آیه «وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ» (9) نیز دلیل دیگرى بر این معنا باشد و این برترى انسان را نسبت به فرشتگان روشن مى سازد. .

1. بنا بر آنچه در بالا آمده «مِن»به اصطلاح «تبعيضيّه» است و اشاره به بخشى از مخلوقات عظيم خداوند است که در فراز سابق اين خطبه آمده است. 
2. وسائل الشيعه، جلد 11، صفحه 164، ابواب جهاد نفس، باب 9، حديث 2.
2. «مهين» از مادّه «مهانت» به معناى حقارت و پستى است و «ماءِ مَهين» اشاره به آب منى است که هم از نظر مقدار ناچيز است و هم از نظر ارزش ظاهرى. 
4. «يتشعَّبهم» از مادّه «تشعّب» به معناى پراکندگى است و «شُعبه» به معناى شاخه و فرعى است که از اصل جدا شود. 
5. «ريب» به معناى هرگونه شکّ و ترديدى است که سرانجام پرده از روى آن برداشته مى شود و «منون» به معناى حوادث روزگار يا مرگ است. بنابراين،
«رَيْبُ الْمَنُونِ» به معناى حوادث و مرگ و ميرهايى است که گذشت زمان آن را آشکار خواهد ساخت. 6. سوره حجر، آيه 29. 7. «زَرَوْا» از مادّه «زرى» (بر وزن سعى) به معناى عيب گرفتن، يا توبيخ و سرزنش کردن است و «ازراء» نيز به همين معناست. 8. مرحوم علاّمه مجلسى در جلد 68 بحارالانوار، صفحه 23، حديث فوق را از پيامبر اکرم ضمن توضيحات خود براى بعضى از احاديث، بيان فرموده است. 9. سوره بقره، آيه 30.

احسن الحدیث در شبکه های اجتماعی    aparat telegram instagram whatsapp 300x300 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

فروشگاه و معرفی آثار استاد دکترمحمد علی انصاری

  • تفسیر مشکات(1)

    مهم ترین ویژگی این تفسیر، کوشش در تبیین بعد هدایتی قرآن، یعنی هدف اصلی نزول است:

  • پیامبر مکرم اسلام (ص) فرمودند:
    «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»
    با فضیلت‌ترین عبادت،

  • گفتارهایی درباره امامت امام علی علیه السلام

    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1398
    • شابک:
  • نگاهی به ارتباط فرزندان با پدر و مادر

  • نهج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • نج‌البلاغه تبلور اندیشۀ بزرگ‌انسان الهی، برترین الگوی تربیت‌یافتۀ مکتب وحی و توحید و انسانِ کامل

  • مجموعه شماره یک

    زن از منظر قرآن-زن از منظر قرآن کریم

    زن و مرد- بررسی جایگاه و ارتباطات زن و مرد

  • مجموعه بیان3 حاوی 144 DVD در 6 آلبوم، دور سوم تفسیر کامل قرآن کریم است که به‌صورت تصویری به‌همراه

  • پرتویی از روایات غدیر


    • اثر مکتوب
    • انتشار: 1397
    • شابک:
      978-600-99784-7-2

      انتشارات:
  • آیه‌ای که محرمات الهی را بیان می کند چه ارتباطی با ولایت دارد؟
    اکمال دین و اتمام نعمت چه

  • چگونه مسئله ولایت از آیه تبلیغ فهمیده می شود؟
    چه نکته ای هم سنگ تمام رسالت پیامبر (ص) است


  • ولی در آیه ولایت به چه معناست؟ / دادن انگشتر در نماز به حضور قلب چه سازگاری‌ای دارد؟