شرح آیه 54 سوره مبارکه المائده

54- يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

54- اى کسانى که ایمان آورده اید! هر کس از شما، از آیین خود بازگردد،(به خدا زیانى نمى رساند;) خداوند گروهى را مى آورد که آنها را دوست دارد و آنان(نیز)او را دوست دارند; در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر کافران سرسخت و نیرومندند; در راه خدا جهاد مى کنند، و از سرزنش هیچ ملامتگرى هراسى ندارند. این، فضل خداست که آن را به هر کس بخواهد ( وشایسته ببیند) مى دهد; و فضل و احسان خداوند، گسترده و (او به همه چیز) داناست

آیندگان عزتمند

پس از بحث در آیه قبل درباره منافقان، در این آیه، سخن از مرتدّانى است که طبق پیش بینى قرآن، بعدها از این آئین مقدس روى بر مى گردانند، نخست، به عنوان یک قانون کلّى به همه مسلمانان اخطار مى کند: «اگر کسانى از شما از دین خود بیرون روند ـ زیانى به خدا، آئین او و جامعه مسلمین و آهنگ سریع پیشرفت آنها نمى رسانند ـ زیرا خداوند در آینده جمعیتى را براى حمایت این آئین برمى انگیزد» (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْم).

سپس صفات کسانى که باید این رسالت بزرگ را انجام دهند، چنین بر مى شمارد:

1 ـ آنها کسانى هستند که به خدا عشق مىورزند و جز به خشنودى او نمى اندیشند «هم خدا آنها را دوست دارد و هم آنها خدا را دوست دارند» (یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ).

2 و 3 ـ «آنها در برابر مؤمنان خاضع و مهربان، و در برابر دشمنان و ستمکاران، سرسخت، انعطاف ناپذیر و پر قدرتند» (أَذِلَّة عَلَى الْمُؤْمِنینَ أَعِزَّة عَلَى الْکافِرینَ).

4 ـ جهاد در راه خدا به طور مستمر از برنامه هاى آنها است، «همواره در راه خدا جهاد مى کنند» (یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّهِ).

5 ـ آخرین امتیازى که براى آنان ذکر مى کند این است که در راه انجام فرمان خدا و دفاع از حق «از ملامت هیچ ملامت کننده اى نمى هراسند» (وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم).

در حقیقت، علاوه بر قدرت جسمانى، چنان شهامتى دارند که از شکستن سنت هاى غلط و مخالفت با اکثریت هائى که راه انحراف را پیش گرفته اند، و با تکیه بر کثرت عددى خود دیگران را به باد استهزاء مى گیرند، پروائى ندارند.

بسیارى از افراد را مى شناسیم که داراى صفات ممتازى هستند، اما در مقابل غوغاى محیط و هجوم افکار عوام و اکثریت هاى منحرف، بسیار محافظه کار، ترسو، و کم جرئتند، و زود در برابر آنها میدان را خالى مى کنند.

در حالى که، براى یک رهبر سازنده و افرادى که براى پیاده کردن افکار او وارد میدان مى شوند، قبل از هر چیز چنین شهامتى لازم است.

باید توجه داشت: عوام زدگى، محیط زدگى، و امثال آن که همگى نقطه مقابل این امتیاز عالى روحى هستند، سدّ راه بیشتر اصلاحات محسوب مى گردند.

و در پایان مى گوید: «به دست آوردن این امتیازات، (علاوه بر کوشش انسان) مرهون فضل الهى است که به هر کس بخواهد و شایسته ببیند مى دهد» (ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ).

«خدا است که دایره فضل و کرمش، وسیع و نسبت به آنها که شایستگى دارند آگاه است» (وَ اللّهُ واسِعٌ عَلیمٌ).

درباره این که آیه فوق، اشاره به چه اشخاصى مى کند و منظور از این یاوران اسلام کیانند که خدا آنها را با این صفات ستوده است؟ در روایات اسلامى و سخنان مفسران، سخن بسیار دیده مى شود، که به قسمتى از آن اشاره مى کنیم:

در روایات زیادى که از طرق شیعه و اهل تسنن وارد شده مى خوانیم که این آیه، در مورد على(علیه السلام) در فتح خیبر، یا مبارزه با «ناکثین»، «قاسطین» و «مارقین» (آتش افروزان جنگ جمل، سپاه معاویه، و خوارج) نازل شده است، لذا مى بینیم پیامبر(صلى الله علیه وآله) بعد از عدم توانائى عده اى از فرماندهان لشگر اسلام براى فتح خیبر، یک شب در مرکز سپاه اسلام رو به آنها کرده، فرمود:

لاَ ُعْطِیَنَّ الرّایَةَ غَداً رَجُلاً، یُحِبُّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ، کَرّاراً غَیْرَ فَرّار، لا یَرْجِعُ حَتّى یَفْتَحَ اللّهُ عَلى یَدِهِ:

«به خدا سوگند، فردا پرچم را به دست کسى مى سپارم که خدا و پیامبر را دوست مى دارد و خدا و پیامبر نیز او را دوست مى دارند، پى در پى به دشمن حمله مى کند و هیچ گاه از برابر آنها نمى گریزد و از این میدان باز نخواهد گشت، مگر این که خدا به دست او پیروزى را نصیب مسلمانان مى کند».(1)

در روایت دیگرى مى خوانیم: هنگامى که از پیامبر(صلى الله علیه وآله) درباره این آیه سؤال کردند، دست خود را بر شانه «سلمان» زده، فرمود: «منظور این و یاران او و هموطنان او هستند».

و به این ترتیب، از اسلام آوردن ایرانیان، کوشش ها و تلاش هاى پرثمر آنان براى پیشرفت اسلام در زمینه هاى مختلف، پیشگوئى کرد.

سپس فرمود:

لَوْ کانَ الدِّیْنُ مُعَلَّقاً بِالثُّرَیّا لَتَناوَلَهُ رِجالٌ مِنْ أَبْناءِ الْفارْسِ:

«اگر دین (و در روایت دیگرى اگر علم) به ستاره ثریا بسته باشد و در آسمان ها قرار گیرد، مردانى از فارس آن را در اختیار خواهند گرفت».(2)

پو در روایات دیگرى مى خوانیم: این آیه درباره یاران مهدى(علیه السلام) نازل شده است که با تمام قدرت در برابر آنها که از آئین حق و عدالت مرتدّ شده اند، مى ایستند و جهان را پر از ایمان و عدل و داد مى کنند.(3)

شکى نیست: این روایات که در تفسیر آیه وارد شده با هم تضاد ندارند; زیرا این آیه همان طور که سیره قرآن است، یک مفهوم کلّى و جامع را بیان مى کند که على(علیه السلام) یا سلمان فارسى مصداق هاى مهم آن مى باشند و کسان دیگرى که این برنامه ها را تعقیب مى کنند، نیز شامل مى شود، هر چند در روایات از آنها ذکرى نشده باشد.

ولى متأسفانه تعصب هاى قومى در مورد این آیه، به کار افتاده و افرادى را که هیچ گونه شایستگى ندارند و هیچ یک از صفات فوق در آنها وجود نداشته، به عنوان مصداق و شأن نزول آیه شمرده اند، تا آنجا که «ابو موسى اشعرى» ـ که با حماقت کم نظیر و تاریخى خود، اسلام را به سوى پرتگاه کشانید، و پرچمدار اسلام، على(علیه السلام) را در تنگناى سختى قرار داد ـ را از مصادیق این آیه شمرده اند!(4)

* * *

نکته:

گِله از مسلمانان حجاز

اصلاح قسمت اخیر این جلد، در جوار خانه خدا، در «مکّه» مکرّمه هنگام تشرف براى مراسم پرشکوه عمره انجام گرفت، در حالى که قلم را به زحمت مى توانستم به دست بگیرم و دستم ناراحت بود.

جالب این که: همان تعصب ها را که در کتب علمى مى بینیم به طرز شدیدترى در میان افراد عامى و حتى دانشمندان آنها در اینجا مشاهده مى کنیم.

گویا دستى در کار است که مسلمانان هیچ گاه متحد نشوند، این تعصب حتى به تاریخ پیش از اسلام نیز سرایت کرده، و خیابانى که نزدیک خانه کعبه به عنوان شارع «ابو سفیان» جلب توجه مى کند، در حال حاضر از «شارع ابراهیم الخلیل» بنیانگذار «مکّه» شکوهمندتر است!

نسبت «شرک» دادن به بسیارى از مسلمانان، براى یک دسته از متعصبین این سامان، مساوى با آبِ خوردن است، تکان بخورى، فریاد «مشرک»، «مشرک» بلند مى شود.

گویا اسلام دربست از آنِ آنها است و آنها متولّیان قرآنند و بس، و اسلام و کفرِ دگران به میل آنها واگذار شده که با یک کلمه هر کس را بخواهند مشرک و هر کس را بخواهند مسلمان بگویند!

در حالى که در آیات فوق خواندیم خداوند به هنگام غربت اسلام سلمان و امثال او را براى عظمت این آئین بزرگ بر مى انگیزد، و این بشارتى است که پیامبر(صلى الله علیه وآله) داده است.

شگفت انگیز این است که: مسأله «توحید» که باید رمز وحدت مسلمین گردد، دستاویزى شده براى تشتّت صفوف مسلمین، و نسبت دادن مسلمانان به شرک و بت پرستى.

تا آنجا که یکى از افراد مطلع به بعضى از متعصبان آنها گفته بود: ببینید کار ما و شما به کجا رسیده که اگر اسرائیل بر سر ما مسلط شود، جمعى از شما خوشحال مى شوند؟ و اگر شما را بکوبد جمعى از ما!

آیا این همان چیزى نیست که آنها مى خواهند؟!

ولى از انصاف نباید گذشت، با تماس هاى مکرّرى که با عده اى از علماى آنها داشتم، روشن شد که فهمیده ها غالباً از این وضع ناراحتند، مخصوصاً یکى از علماى یمن در مسجد الحرام در بحثى که در زمینه حدّ و حدود شرک بود، در

حضور بعضى از بزرگان مدرسین حرم، مى گفت:

مسأله نسبت دادن اهل قبله به شرک، گناه بسیار بزرگى است که پیشینیان آن را بسیار مهم مى شمردند، این چه کارى است که افراد غیر وارد، مرتباً مسلمانان را به شرک متهم مى کنند؟!

آیا آنها نمى دانند چه مسئولیت بزرگى را بر عهده مى گیرند؟!(5)

* * *

1 ـ در تفسیر «برهان» و «نور الثقلین» روایت متعددى از ائمه اهل بیت(علیهم السلام) در این باره نقل شده و از دانشمندان اهل تسنن، «ثعلبى» نیز این روایت را نقل کرده است («احقاق الحق»، جلد 3، صفحه 200 ـ «کافى»، جلد 8، صفحه 351، دار الکتب الاسلامیة ـ «بحار الانوار»، جلد 21، صفحات 3، 7، 20، 21 و 26، و جلد 31، صفحات 259، 260، 316 و... ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 358، و جلد 9، صفحه 201، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 642، مؤسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، 1412 هـ ق ـ «صحیح بخارى»، جلد 5، صفحه 76، دار الفکر بیروت، 1401 هـ ق).

2 ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 208 (جلد 3، صفحه 358، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق) ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحات 641 و 642، مؤسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم،
1412 هـ ق ـ «ابونعیم اصفهانى» در «حلیة»، جلد 6، صفحه 64 حدیث را با عبارت «لَوْ کانَ الْعِلْمُ مَنُوطاً بِالثُّرَیّا لَتَناوَلَهُ رِجالٌ مِنْ أَبْناءِ الْفارْسِ» نقل کرده است، ولى «ابن عبد البَرّ» در «استیعاب»، جلد 2،
صفحه 577 «لَوْ کانَ الدِّیْنُ عِنْدَ الثُّرَیّا لَنالَهُ سَلْمان...» نقل نموده است.

3 ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 359، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ تفسیر «على بن ابراهیم قمى»، جلد 1، صفحه 170، مؤسسه دار الکتاب قم، طبع سوم، 1404 هـ ق ـ تفسیر «صافى»، جلد 2، صفحه 43، مکتبة الصدر تهران، طبع دوم، 1416 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 641، مؤسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، 1412 هـ ق.

4 ـ تفسیر «طبرى»، جلد 6، صفحه 184 (جلد 6، صفحه 383، دار الفکر بیروت، 1415 هـ ق) ـ ولى در بعضى از روایات، تنها نام از قوم ابو موسى به میان آمده، که اشاره به اهل یمن است که براى یارى اسلام در لحظات حساس کوشیدند. و به طور اشاره، خود ابو موسى از این موضوع استثناء شده است، در حالى که درباره سلمان مى خوانیم: خودش و قومش مشمول این آیه اند.

5 ـ متأسفانه تاریخ این سفر یادداشت نشده، احتمال دارد همان ماه رجب 1396 باشد که در پایان مقدمه آمده است.

..........................

تفسیر نمونه

دریافت فایل

حجم: 6 MB

زمان: 30 دقیقه

شرح آیات 51 لغایت 53 سوره مبارکه المائده

51- ۞ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

52- فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ

53- وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ۚ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

51- اى کسانى که ایمان آورده اید! یهود و نصارى را دوست و تکیه گاه خود، انتخاب نکنید. آنها اولیاى یکدیگرند; و کسانى که از شما با آنان دوستى کنند،از آنها هستند; خداوند، گروه ستمکاران را هدایت نمى کند

52- (ولى) کسانى را که در دلهایشان بیمارى است مى بینى که در (دوستى با)آنان، بر یکدیگر پیشى مى  گیرند، و مى گویند: «مى ترسیم حادثه اى براى ما پیش آید (و نیاز به کمک آنها داشته باشیم.)» چه بسا خداوند پیروزى یا حادثه اى از سوى خود (به نفع مسلمانان) پیش آورد; و این گروه، از آنچه در دل پنهان داشتند، پشیمان گردند

53- کسانى که ایمان آورده اند مى گویند: «آیا اینها [= منافقان ]همان کسانى هستند که با نهایت تاکید به خدا سوگند یاد کردند که با شما هستند؟! (ولى) اعمالشان نابود گشت، و زیانکار شدند

بسیارى از مفسران نقل کرده اند که بعد از جنگ «بدر»، «عبادة بن صامت خزرجى»، خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) رسیده، گفت: من هم پیمانانى از یهود دارم که از نظر عدد ،زیاد و از نظر قدرت نیرومندند، اکنون که آنها ما را تهدید به جنگ مى کنند و حساب مسلمانان از غیر مسلمانان جدا شده است، من از دوستى و هم پیمانى با آنان برائت مى جویم، هم پیمانِ من تنها خدا و پیامبر او است.

«عبداللّه بن أُبَىّ» گفت: ولى من از هم پیمانى با یهود برائت نمى جویم; زیرا از حوادث مشکل مى ترسم و به آنها نیازمندم.

پیامبر(صلى الله علیه وآله) به او فرمود: آنچه در مورد دوستى با یهود بر «عباده» مى ترسیدم، بر تو نیز مى ترسم (و خطر این دوستى و هم پیمانى براى تو از او بیشتر است).

«عبداللّه» گفت: چون چنین است من هم مى پذیرم و با آنها قطع رابطه مى کنم، آیات فوق نازل شد و مسلمانان را از هم پیمانى با یهود و نصارى بر حذر داشت.(1)

تفسیر:

هم پیمانى با یهود و نصارى ممنوع

آیات فوق مسلمانان را از همکارى با یهود و نصارى به شدت بر حذر مى دارد، نخست مى فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده اید! یهود و نصارى را تکیه گاه و هم پیمان خود قرار ندهید»! (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصارى أَوْلِیاءَ).

یعنى ایمان به خدا ایجاب مى کند که به خاطر جلب منافع مادى با آنها همکارى نکنید.

«أولیاء» جمع «ولىّ» از ماده «ولایت» به معنى نزدیکى فوق العاده میان دو چیز است که به معنى دوستى، و نیز به معنى هم پیمانى و سرپرستى آمده است.

ولى با توجه به شأن نزول آیه، و سایر قرائنى که در دست است، منظور از آن در اینجا این نیست که مسلمانان هیچگونه رابطه تجارى و اجتماعى با یهود و مسیحیان نداشته باشند، بلکه منظور این است که: با آنها هم پیمان نگردند و در برابر دشمنان روى دوستى آنها تکیه نکنند.

مى دانیم مسأله «هم پیمانى» در میان عرب در آن زمان رواج کامل داشت و از آن به «وِلاء» تعبیر مى شد.

جالب این که: در اینجا روى عنوان «اهل کتاب» تکیه نشده، بلکه به عنوان «یهود و نصارى» از آنها نام برده شده است، شاید اشاره به این است که آنها اگر به کتب آسمانى خود عمل مى کردند، هم پیمانان خوبى براى شما بودند.

ولى اتحاد آنها با یکدیگر روى دستور کتاب هاى آسمانى نیست، بلکه روى اغراض سیاسى، دسته بندى هاى نژادى و مانند آن است.

پس آنگاه، با یک جمله کوتاه، دلیل این نهى را بیان کرده، مى گوید: «هر یک از آن دو طایفه، دوست و هم پیمانِ هم مسلکان خود هستند» (بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْض).

یعنى تا زمانى که منافع خودشان و دوستانشان مطرح است، هرگز به شما نمى پردازند.

روى این جهت، «هر کس از شما طرح دوستى و پیمان با آنها بریزد، از نظر تقسیم بندى اجتماعى و مذهبى جزء آنها محسوب خواهد شد» (وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ).

شک نیست که «خداوند چنین افراد ستمگرى را که به خود و برادران و خواهران مسلمان خود خیانت کرده و بر دشمنانشان تکیه مى کنند، هدایت نخواهد کرد» (إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ).

* * *

در آیه بعد، به عذرتراشى هائى اشاره مى کند که افراد بیمارگونه براى توجیه ارتباط هاى نامشروع خود با بیگانگان، ارائه مى کنند، مى فرماید: «کسانى که در دل هایشان بیمارى است، اصرار دارند آنان را تکیه گاه و هم پیمان خود انتخاب کنند، و عذرشان این است که مى گویند: ما مى ترسیم قدرت به دست آنها بیفتد و گرفتار شویم» (فَتَرَى الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسارِعُونَ فیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصیبَنا دائِرَةٌ).(2)

لذا قرآن در پاسخ این عذرتراشى هاى آنها مى گوید: همان طور که آنها احتمال مى دهند روزى قدرت به دست یهود و نصارى بیفتد این احتمال را نیز باید بدهند که: «ممکن است سرانجام، خداوند مسلمانان را پیروز کند و قدرت به دست آنها بیفتد و این منافقان، از آنچه در دل خود پنهان ساختند، پشیمان گردند» (فَعَسَى اللّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْر مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فی أَنْفُسِهِمْ نادِمینَ).

در حقیقت، در این آیه، از دو راه به آنها پاسخ گفته شده است:

نخست این که: این گونه افکار از قلب هاى بیمار بر مى خیزد، از کسانى که ایمانشان متزلزل و نسبت به خدا سوء ظن دارند و گرنه یک فرد با ایمان این گونه فکر، به خود راه نمى دهد.

و دیگر این که: به فرض که چنین احتمالى باشد آیا احتمال پیروزى مسلمین در کار نیست؟

بنا بر آنچه گفته شد، کلمه «عَسى» که مفهوم آن احتمال و امید است، در همان معنى اصلى ـ که در همه جا دارد ـ استعمال شده است.

ولى مفسران معمولاً آن را به عنوان یک وعده قطعى به مسلمانان از طرف خداوند گرفته اند، که با ظاهر کلمه «عَسى» سازگار نیست.

منظور از جمله «أَوْ أَمْر مِنْ عِنْدِهِ» که بعد از کلمه «فتح» ذکر شده، این است که: ممکن است در آینده مسلمانان بر دشمنان خود از طریق «جنگ و پیروزى» غلبه کنند و یا آن قدر قدرت بیابند که «دشمن بدون جنگ» تسلیم گردد.

به عبارت دیگر، کلمه «فتح» اشاره به پیروزى هاى نظامى مسلمانان است و «أَمْر مِنْ عِنْدِهِ» اشاره به پیروزى هاى اجتماعى، اقتصادى و مانند آن مى باشد.

اما با توجه به این که خداوند چنین احتمالى را بیان مى کند و او عالم و آگاه از وضع آینده است، این آیه اشاره به پیروزى هاى نظامى، اجتماعى و اقتصادى مسلمانان خواهد بود.

* * *

و در آخرین آیه، به سرانجام کار منافقان اشاره کرده، مى گوید: در آن هنگام که فتح و پیروزى نصیب مسلمانان راستین شود، و کار منافقان برملا گردد، «مؤمنان از روى تعجب مى گویند: آیا این افراد منافق همان ها هستند که آن همه ادعا داشتند و با نهایت تأکید قسم یاد مى کردند که با ما هستند، چرا سرانجام کارشان به اینجا رسید»؟ (وَ یَقُولُ الَّذینَ آمَنُوا أَ هؤُلاءِ الَّذینَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ).(3)

و به خاطر همین نفاق، «همه اعمال نیک آنها بر باد رفت و به همین دلیل زیانکار شدند» (حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرینَ).

زیرا از نیت پاک و خالص سرچشمه نگرفته بود، و به همین دلیل، هم در این جهان و هم در جهان دیگر زیانکار شدند.

جمله اخیر، در حقیقت شبیه پاسخ سؤال مقدرى است، گویا کسى مى پرسد: بالاخره پایان کار آنها به کجا خواهد رسید؟

در جوابشان گفته مى شود: اعمالشان به کلى بر باد رفت و خسران و زیان دامنگیرشان شد.

یعنى آنها اگر اعمال نیکى هم از روى اخلاص انجام داده باشند، چون سرانجام به سوى نفاق و شرک روى آوردند، نتائج آن اعمال نیز بر باد رفت، همان طور که در جلد دوم، ذیل آیه 217 سوره «بقره» بیان کردیم.

* * *

نکته:

تکیه بر بیگانگان

گر چه در شأن نزول آیات فوق سخن از دو نفر یعنى «عبادة بن صامت» و «عبداللّه بن أُبَىّ» در میان آمده، ولى جاى تردید نیست که اینها فقط به عنوان دو شخص تاریخى مورد نظر نیستند، بلکه نماینده دو مکتب فکرى و اجتماعى مى باشند.

یک مکتب مى گوید: از بیگانه باید بُرید و زمام کار خود را به دست او نداد و به کمک هاى او اطمینان نکرد.

دیگرى مى گوید: در این دنیاى پر غوغا، هر شخص و ملتى تکیه گاهى مى خواهد، و گاهى مصلحت ایجاب مى کند که این تکیه گاه از میان بیگانگان انتخاب شود، دوستى آنها با ارزش است و روزى، ثمربخش خواهد بود.

قرآن مکتب دوم را به شدت مى کوبد و مسلمانان را از این طرز تفکر با صراحت و تأکید بر حذر مى دارد.

اما متأسفانه بعضى از مسلمانان عصر ما، این فرمان بزرگ قرآن را به دست فراموشى سپرده اند و تکیه گاه هائى از میان بیگانگان براى خود انتخاب نموده اند، تاریخ نیز نشان مى دهد که بسیارى از بدبختى هاى مسلمین از همین جا سرچشمه گرفته است!

«آندلس» تابلو زنده اى براى این موضوع است و نشان مى دهد: چگونه مسلمانان با نیروى خود درخشان ترین تمدن ها را در آندلس دیروز و اسپانیاى امروز، به وجود آوردند، اما به خاطر تکیه کردن بر بیگانه چه آسان آن را از دست دادند.

امپراطورى عظیم «عثمانى» که در مدت کوتاهى، همانند برف در فصل تابستان به کلى آب شد، شاهد دیگرى بر این مدعا است.

در تاریخِ معاصر نیز ضربه هائى که مسلمانان به خاطر انحراف از این مکتب خورده اند کم نیست، اما تعجب در این است که چگونه هنوز بیدار نشده ایم؟!(4)

در هر حال، بیگانه، بیگانه است و اگر یک روز منافع مشترکى با ما داشته باشد و در گام هاى محدودى همکارى کند، سرانجام در لحظات حساس نه تنها حساب خود را جدا مى کند، که ضربه هاى کارى نیز به ما مى زند، امروز مسلمانان باید بیش از هر وقت، به این نداى قرآن گوش دهند و جز به نیروى خود تکیه نکنند.

پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) به قدرى مراقب این موضوع بود که در جنگ «احد» هنگامى که سیصد نفر از یهودیان براى همکارى با مسلمانان در برابر مشرکان اعلام آمادگى کردند، پیامبر(صلى الله علیه وآله) آنها را از نیمه راه باز گرداند و کمک آنها را نپذیرفت.

در حالى که این عدد در نبرد «احد» مى توانست نقش مؤثرى داشته باشد، چرا؟

زیرا هیچ بعید نبود که آنها در لحظات حساس جنگ، با «دشمن» همکارى کنند و باقى مانده ارتش اسلام را نیز از بین ببرند!!

* * *

1 ـ «بحار الانوار»، جلد 20، صفحات 5، 6 و 168، و جلد 19، صفحات 151 و 152 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیات مورد بحث ـ «درّ المنثور»، جلد 2، صفحات 290 و 291، ذیل آیات مورد بحث، دار المعرفة، مطبعة الفتح جدة، طبع اول، 1365 هـ ق.

2 ـ «دائِرَةٌ» در اصل، از ماده «دور» به معنى چیزى است که در گردش باشد و از آنجا که قدرت ها و حکومت ها در طول تاریخ دائماً در گردش بوده به آن «دائرة» مى گویند و نیز به حوادث مختلف زندگى که به گردش اشخاص مى گردد، «دائرة» گفته مى شود.

3 ـ در آیه فوق «هؤُلاءِ» مبتدا است «الَّذینَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ» خبر آن است و «جَهْدَ أَیْمانِهِمْ» در حکم «مفعول مطلق» است.

4 ـ خوشبختانه در دوران ما، مسلمانان ایران به رهبرى رهبران مبرز و والا مقام، با پذیرش و تکیه بر مکتب انسان ساز تشیّع، این کشور را آزاد و سربلند ساخته اند و در طول 26 سال که از انقلاب گذشته، به قله هاى بلندى دست یافته اند، تاریخِ این بیست و شش سال، خواندنى و ستودنى است!    24 / 1 / 1384.

.............................

تفسیر نمونه

مدیرکل توسعه مشارکت‌های مردمی سازمان دارالقرآن‌‌ الکریم گفت: در جریان نخستین دوره جشنواره «حمایت از تشکل‌های قرآنی مردم‌نهاد» این امر مشهود بود که برخی از مؤسسات در زمینه طرح‌نویسی، برای معرفی قابلیت‌های فنی مؤسسه، ضعف دارند، لذا باید دوره‌های توانمندسازی برای ادوار آتی جشنواره در دستور کار قرار گیرد.

آیات 13 لغایت 18 سوره مبارکه حجرات

جلسه 11

جلسه 12

جلسه 13

جلسه 14