شرح آیات 1 تا 28 سوره مبارکه نوح

جلسه 1

جلسه 2

جلسه 3

جلسه 4

جلسه 5

جلسه 6

جلسه 7

جلسه 8

مدیر مؤسسه فجرآفرین زاهدان از مجری بودن مؤسسه در دومین دوره آزمون‌های ارزیابی و اعطای مدارک حفظ عمومی به حافظان قرآن خبر داد.

شرح آیه 18 سوره مبارکه آل عمران

18- شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

18- خداوند، (با ایجاد نظام هماهنگ جهان هستى،) گواهى مى دهد که معبودى جز او نیست; و فرشتگان و صاحبان دانش، (نیز، بر این مطلب)گواهى مى دهند; در حالى که (خداوند) قیام به عدالت دارد; معبودى جز او نیست، اوست توانا و حکیم

گواهى همه بر وحدانیتش

به دنبال بحثى که درباره مؤمنان راستین در آیات قبل آمده بود، در این آیه اشاره به گوشه اى از دلایل توحید و خداشناسى و بیان روشنى این راه نموده، مى گوید: «خداوند (با ایجاد نظام شگرف عالم هستى) گواهى مى دهد که معبودى جز او نیست» (شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ).

«و نیز فرشتگان و صاحبان علم و دانشمندان (هر کدام به گونه اى و با استناد به دلیل و آیه اى) بر این امر گواهى مى دهند» (وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ).

«این در حالى است که خداوند قیام به عدالت در جهان هستى فرموده که این عدالت نیز نشانه بارز وجود او است» (قائِماً بِالْقِسْطِ).

آرى: با این اوصاف که گفته شد، «هیچ معبودى جز او نیست که هم توانا و هم حکیم است» (لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ).

بنابراین، شما هم با خداوند و فرشتگان و دانشمندان هم صدا شوید و نغمه توحید سر دهید.

* * *

نکته ها:

1 ـ شهادت خداوند بر یگانگى خویش چگونه است؟

منظور از شهادت خداوند، شهادت عملى و فعلى است نه قولى، یعنى: خداوند با پدید آوردن جهان آفرینش که نظام واحدى در آن حکومت مى کند، قوانین آن در همه جا یکسان، و برنامه آن یکى است، و در واقع «یک واحد به هم پیوسته» و «یک نظام یگانه» است، عملاً نشان داده که: آفریدگار و معبود، در جهان یکى بیش نیست، و همه از یک منبع، سرچشمه مى گیرند، بنابراین، ایجاد این نظام واحد، شهادت و گواهى خدا است بر یگانگى ذاتش.

اما شهادت و گواهى فرشتگان و دانشمندان، جنبه قولى دارد، چه این که آنها هر کدام با گفتارى شایسته خود، اعتراف به این حقیقت مى کنند و این گونه تفکیک در آیات قرآن فراوان است مثلاً در آیه إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ: «خدا و فرشتگان بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) درود مى فرستند»(1) درود از ناحیه خدا چیزى است و از ناحیه فرشتگان چیز دیگر، از ناحیه خدا، فرستادن رحمت است و از ناحیه فرشتگان تقاضاى رحمت.

البته گواهى فرشتگان و دانشمندان، جنبه عملى نیز دارد; زیرا آنها تنها او را مى پرستند و در برابر هیچ معبود دیگر، سر تعظیم فرود نمى آورند.

* * *

2 ـ قیام به قسط چیست؟

جمله «قائِماً بِالْقِسْطِ» به اصطلاح ادبى، حالِ فاعلِ «شَهِدَ» است که «اللّهُ» باشد، یعنى خداوند گواهى به یکتایى خود مى دهد در حالى که قیام به عدالت در جهان هستى دارد.

این جمله در واقع دلیلى است بر شهادت او; زیرا حقیقت عدالت، انتخاب طریق میانه و مستقیم و دورى از هر گونه افراط، تفریط و انحراف است و مى دانیم طریق میانه و مستقیم، همواره یکى است و بیش از یکى نیست، چنان که در آیه 153 سوره «انعام» مى خوانیم: وَ أَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ: «و این راه مستقیم من است، از آن پیروى کنید و از راه هاى پراکنده (و انحرافى) تبعیت نکنید، که شما را از راه حق دور مى سازد».

در این آیه «راه خدا» یکى معرفى شده، و راه هاى منحرف و بیگانه از خدا، متعدد و پراکنده; زیرا صراط مستقیم به صورت مفرد، و طرق انحرافى به صورت جمع آورده شده است.

نتیجه این که: «عدالت» همیشه، همراه با «نظام واحد» است و نظام واحد، نشانه «مبدأ واحد»، بنابراین عدالت به معنى واقعى در عالم آفرینش، دلیل بر یگانگى آفریدگار خواهد بود.(دقت کنید)

* * *

3 ـ موقعیت دانشمندان

در این آیه، دانشمندان واقعى در ردیف فرشتگان قرار گرفته اند و این خود امتیاز دانشمندان را بر دیگران اعلام مى کند، و نیز از آیه استفاده مى شود، امتیاز دانشمندان از این نظر است که: در پرتو علم خود، به حقایق اطلاع یافته و به یگانگى خدا که بزرگ ترین حقیقت است، معترف اند.

روشن است: آیه، همه دانشمندان را شامل مى شود و اگر در بعضى از روایات که در ذیل این آیه وارد شده «أُولُوا الْعِلْمِ» به ائمه اطهار(علیهم السلام) تفسیر شده از این نظر است که آنان، روشن ترین مصداق «أُولُوا الْعِلْمِ» هستند.(2)

مرحوم «طبرسى» در «مجمع البیان» ضمن تفسیر آیه از «جابر بن عبداللّه انصارى» از پیامبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند که فرمود:

ساعَةٌ مِنْ عالِم یَتَّکِئُ عَلى فِراشِهِ یَنْظُرُ فِی عِلْمِهِ خَیْرٌ مِنْ عِبادَةِ الْعابِدِ سَبْعِینَ عاماً:

«یک ساعت از زندگى دانشمندى که بر بستر خود تکیه کرده و در اندوخته هاى علمى خود مى اندیشد، بهتر از هفتاد سال عبادت عابد است»!(3)

* * *

4 ـ در ذیل آیه، جمله «لا اِلهَ اِلاّ هُو» تکرار شده است، این تکرار، گویا اشاره به این است، همان طور که در آغاز آیه، شهادت خداوند، فرشتگان و دانشمندان آمده است، هر کس این گواهى را مى شنود، باید او هم، با شهادت آنها هم صدا گردد و گواهى بر وحدت معبود بدهد.

و از آنجا که جمله «لا اِلهَ اِلاّ هُو» به عنوان اداى حق تعظیم خداوند و اظهار توحید است، با دو اسم «عزیز» و «حکیم» (توانا و دانا) ختم شده است; زیرا قیام به عدالت، نیازمند به قدرت و حکمت است، تنها خداوندى که بر هر چیز قادر و به همه چیز آگاه است، مى تواند، عدالت را در جهان هستى برقرار سازد.

5 ـ این آیه از آیاتى است که همواره مورد توجه رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) بوده و کراراً در مواقع مختلف آن را تلاوت مى فرمود: «زبیر بن عوام» مى گوید: «شب عرفه در خدمت رسول خدا بودم، شنیدم که مکرراً این آیه را مى خواند».(4)

1 ـ احزاب، آیه 56.

2 ـ «بحار الانوار»، جلد 23، صفحه 204 و جلد 36، صفحه 132 ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحه 166، چاپخانه علمیه تهران، 1380 هـ ق ـ تفسیر «فرات»، صفحه 77 و 78، مؤسسه چاپ نشر، 1410 هـ ق ـ «مناقب»، جلد 1، صفحه 285، مؤسسه انتشارات علامه، قم، 1379 هـ ق ـ تفسیر «عسکرى»، جلد 1، صفحه 625، مدرسه امام مهدى(علیه السلام)، قم، 1409 هـ ق.

3 ـ «بحار الانوار»، جلد 2، صفحه 23 ـ «جامع الاخبار»، صفحه 37، انتشارات رضى، قم، 1363 هـ ش ـ «روضة الواعظین»، جلد 1، صفحه 12، انتشارات رضى ـ «کنز العمال»، جلد 10، صفحه 154، مؤسسة الرسالة بیروت، 16 جلدى ـ «مجمع البیان»، جلد 2، صفحه 258، مؤسسه اعلمى مطبوعات، طبع اول، 1415 هـ ق، ذیل آیه (در بعضى از روایات به جالى «عِلْمِهِ»، «عَمَلِهِ» آمده است).

4ـ «مجمع البیان»، جلد 2، صفحه 421 (جلد 2، صفحه 259، مؤسسه اعلمى مطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق) ذیل آیه ـ تفسیر «ابن کثیر»، ذیل آیه ـ تفسیر «شوکانى»، ذیل آیه ـ «مسند احمد»، جلد 1، صفحه 166، دار صادر بیروت ـ «مجمع الزوائد هیثمى»، جلد 6، صفحه 325، دار الکتب العلمیة، طبع 1408 هـ ق ـ «درّ المنثور»، جلد 2، صفحه 12، دار المعرفة، طبع اول، 1365 هـ ق.

........................

تفسیر نمونه

شرح آیات 15 لغایت 17 سوره مبارکه آل عمران

15- قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ ۚ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ

16- الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

17- الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ

15- بگو: «آیا شما را از چیزى آگاه کنم که از این(سرمایه هاى مادى)،بهتر است؟» براى کسانى که پرهیزگارى پیشه کرده اند، (و از این سرمایه ها، در راه مشروع استفاده مى کنند،) در نزد پروردگارشان، باغهایى بهشتى است که نهرها از پاى درختانش مى گذرد; جاودانه در آن خواهند بود; و همسرانى پاکیزه، و خشنودى خداوند (نصیب آنهاست). و خدا به (اعمال) بندگان (با ایمان)، بیناست.

16- (همان) کسانى که مى گویند: «پروردگارا! ما ایمان آورده ایم; پس گناهان ما را بر ما ببخش، و ما را از عذاب دوزخ، نگاه دار.»

17- آنها که (در مسیر اطاعت و ترک گناه،) استقامت مىورزند; راستگو هستند; (در برابر خدا) خضوع، و (در راه او) انفاق مى کنند; و در سحرگاهان از خداوند، آمرزش مى طلبند.

پاداش پرهیزگاران

با توجه به آنچه در آیه قبل، درباره اشیاء مورد علاقه انسان، در زندگى مادى دنیا آمده بود، در اینجا در یک مقایسه، اشاره به مواهب فوق العاده خداوند در جهان آخرت و بالاخره قوس صعودى تکامل انسان کرده، مى فرماید: «بگو: آیا شما را از چیزى آگاه کنم که از این (سرمایه هاى مادى) بهتر است» (قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْر مِنْ ذلِکُمْ).

آن گاه به شرح آن پرداخته، مى افزاید: «براى کسانى که تقوا پیشه کرده اند در نزد پروردگارشان باغ هایى از بهشت است که نهرها از زیر (درختانش) جارى است، همیشه در آن خواهند بود، و همسرانى پاکیزه و (از همه بالاتر) خشنودى خداوند نصیب آنها مى شود، و خدا به بندگان بینا است» (لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ).

آرى، این باغ هاى بهشتى بر خلاف غالب باغ هاى این جهان، هرگز آب روان از پاى درختانش قطع نمى شود.

و بر خلاف مواهب مادى این جهان، که بسیار زودگذر و ناپایدار است جاودانى و ابدى است.

همسران آن جهان، بر خلاف بسیارى از زیبارویان این جهان، هیچ نقطه تاریک و منفى در جسم و جان آنها نیست و از هر عیب و نقصى پاک و پاکیزه اند، همه اینها در یک طرف.

و مسأله خشنودى خداوند (رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ) که برترین نعمت هاى معنوى است یک طرف.

آرى، این نعمت معنوى ما فوق تصور نیز در انتظار مؤمنان پرهیزکار است.

قابل توجه این که: این آیه با جمله أَ أُنَبِّئُکُمْ: «آیا شما را آگاه کنم» آغاز شده، که یک جمله استفهامیه است و براى گرفتن پاسخ از فطرت هاى بیدار و عقل و خرد انسانى، مطرح شده، تا نفوذش در شنونده عمیق تر باشد.

از سوى دیگر، این جمله از ماده «اِنْباء» گرفته شده که معمولاً در مورد خبرهاى مهم و قابل توجه به کار مى رود.

در واقع، قرآن مجید در این آیه، به افراد با ایمان اعلام مى کند که اگر به زندگى حلال دنیا قناعت کنند، و از لذات نامشروع و هوس هاى سرکش و ظلم و ستم به دیگران بپرهیزند، خداوند لذاتى برتر و بالاتر در جهت مادى و معنوى که از هر گونه عیب و نقص پاک و پاکیزه است، نصیب آنها خواهد کرد.

در اینجا سؤالى مطرح است و آن این که: آیا در بهشت، لذات مادى هم وجود دارد؟

بعضى چنین مى پندارند: لذایذ مادى منحصر به این جهان است، و در آن جهان اثرى از این لذایذ نیست، و تمام تعبیراتى که در آیات قرآن درباره باغ هاى بهشتى و انواع میوه ها، آب هاى جارى و همسران خوب آمده کنایه از یک سلسله مقامات و مواهب معنوى است که از بابِ: کَلِّمِ النّاسَ عَلى قَدْرِ عُقُولِهِمْ: «با مردم به اندازه فکرشان سخن بگو»(1) به این صورت تعبیر شده است.

ولى در برابر این پندار باید گفت: هنگامى که ما طبق صریح آیات فراوانى از قرآن کریم «معاد جسمانى» را قبول کردیم باید براى هر دو قسمت (جسم و روح) موهبت هائى به تناسب آنها، منتها در سطحى عالى تر وجود داشته باشد و اتفاقاً در این آیه اشاره به هر دو قسمت شده، هم آنچه شایسته «معاد جسمانى» است و هم آنچه شایسته روح و «رستاخیز ارواح» مى باشد.

در واقع آنها که تمام نعمت هاى مادى آن جهان را کنایه از نعمت هاى معنوى مى گیرند تحت تأثیر مکتب هاى التقاطى قرار گرفته، علاوه بر این که بدون جهت ظواهر آیات قرآن را تأویل کرده معاد جسمانى و لوازم آن را به کلى فراموش نموده و منکر شده اند.

و شاید جمله وَ اللّهُ بَصِیْرٌ بِالْعِبادِ: «خداوند به وضع بندگان خود بینا است» که در آخر آیه آمده، اشاره به همین حقیقت باشد، یعنى او است که مى داند جسم و جان آدمى در جهان دیگر هر کدام چه خواسته هائى دارند و این خواسته ها را در هر دو جنبه به نحو احسن تأمین مى کند.

* * *

در دو آیه بعد، به معرفى بندگان پرهیزکار که در آیه قبل به آن اشاره شده بود پرداخته و شش صفت ممتاز براى آنها بر مى شمرد.

1 ـ نخست این که: آنان با تمام دل و جان متوجه پروردگار خویش اند و ایمان، قلب آنها را روشن ساخته، و به همین دلیل، در برابر اعمال خویش به شدت احساس مسئولیت مى کنند، مى فرماید: «همان کسانى که مى گویند: پروردگارا! ما ایمان آورده ایم، گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش نگاهدار» (الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النّارِ).

* * *

2 ـ «آنها که صبر و استقامت دارند» و در برابر حوادث سخت که در مسیر اطاعت پروردگار پیش مى آید، و همچنین در برابر گناهان و به هنگام پیش آمدن شدائد، و گرفتارى هاى فردى و اجتماعى، شکیبائى و ایستادگى به خرج مى دهند (الصّابِرینَ).

3 ـ «آنها که راستگو و درست کردارند» و آنچه در باطن به آن معتقدند در ظاهر به آن عمل مى کنند و از نفاق، دروغ، تقلب و خیانت دورند (وَ الصّادِقینَ).

4 ـ «آنها که خاضع و فروتن هستند» و در طریق بندگى و عبودیت خدا بر این کار مداومت دارند (وَ الْقانِتینَ).(2)

5 ـ «آنها که در راه خدا انفاق مى کنند» نه تنها از اموال، بلکه از تمام مواهب مادى و معنوى که در اختیار دارند به نیازمندان مى بخشند (وَ الْمُنْفِقینَ).

6 ـ «و آنها که سحرگاهان، استغفار و طلب آمرزش مى کنند» (وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِالأَسْحارِ).

در آن هنگام که چشم هاى غافلان و بى خبران در خواب است و غوغاى جهان مادى فرو نشسته و به همین دلیل، حالت حضور قلب و توجه خاص به ارزش هاى اصیل در قلب مردان خدا زنده مى شود، به پا مى خیزند، در پیشگاه با عظمتش سجده مى کنند و از گناهان خود آمرزش مى طلبند و محو انوار جلال کبریائى او مى شوند، و تمام ذرات وجودشان زمزمه توحید سر مى دهد، و همان گونه که با طلوع صبح، ظلمت شب برچیده مى شود و فیض عام پروردگار بر صفحه جهان مى نشیند، آنها نیز به دنبال زمزمه هاى عاشقانه سحرگاهان همراه با طلوع صبح، پرده هاى ظلمت غفلت و گناه از دل هایشان برچیده مى شود و انوار رحمت و مغفرت و معرفت الهى بر دل هایشان فرو مى نشیند.

* * *

نکته ها:

1 ـ در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه اخیر مى خوانیم، که فرمود: «هر کس در نماز وتر (آخرین رکعت نماز شب) هفتاد بار بگوید: «أَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبِّى وَ أَتُوبُ اِلَیْهِ» و تا یک سال این عمل را ادامه دهد، خداوند او را از «استغفار کنندگان در سحر» (اَلْمُسْتَغْفِرِیْنَ بِالأَسْحارِ) قرار مى دهد و او را مشمول عفو و رحمت خود مى سازد».(3)

* * *

2 ـ واژه «سَحَر» (بر وزن بشر) در اصل، به معنى «پوشیده و پنهان بودن» است و چون در ساعات آخر شب پوشیدگى خاصى بر همه چیز حکومت مى کند، نام آن سحر گذاشته شده است لغت «سِحْر» (بر وزن شعر) نیز از همین ماده است; زیرا شخص ساحر دست به کارهائى مى زند که اسرار آن از دیگران پوشیده و پنهان است عرب به ریه و شُش نیز گاهى سحر (بر وزن بشر) مى گوید و این هم به خاطر پوشیده بودن درون آن مى باشد.

اما چرا در میان اوقات شبانه روز، تنها به وقت «سَحَر» اشاره شده است در حالى که استغفار و بازگشت به سوى خدا در هر حال مطلوب است؟

این براى آن است که سحر به خاطر آرامش، سکوت و تعطیل کارهاى مادى و نشاطى که بعد از استراحت و خواب به انسان دست مى دهد، آمادگى بیشترى براى توجه به خداوند به او مى بخشد و این معنى را به آسانى با تجربه مى توان دریافت، حتى بسیارى از دانشمندان براى حل مشکلات علمى از آن وقت

استفاده مى کردند; زیرا چراغ فکر و روح انسان در آن وقت از هر زمان پرفروغ تر و درخشان تر است و از آنجا که روح عبادت، استغفار، توجه و حضور دل مى باشد، عبادت و استغفار در چنین ساعتى از همه ساعات گران بهاتر خواهد بود.

* * *

1 ـ «کافى»، جلد 1، صفحه 23 و جلد 8، صفحه 268، دار الکتب الاسلامیة ـ «بحار الانوار»، جلد 1، صفحه 85 و 106 و جلد 4، صفحه 46 و جلد 16، صفحه 280 و جلد 18، صفحه 161 و جلد 25، صفحه 384.

2 ـ «قانِتِیْنَ» از ماده «قنوت» به معنى خضوع در برابر پروردگار و هم به معنى مداومت بر اطاعت و بندگى تفسیر شده است.

3 ـ تفسیر «برهان»، جلد 1، صفحه 273 ـ «من لا یحضره الفقیه»، جلد 1، صفحه 489، انتشارات جامعه مدرسین، 1413 هـ ق ـ «وسائل الشیعه»، جلد 6، صفحه 279، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 84، صفحه 120، 205، 224 و 225 ـ «المیزان»، جلد 3، صفحه 119 و جلد 6، صفحه 332، انتشارات جامعه مدرسین ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحه 165، چاپخانه علمیه تهران، 1380 هـ ق.

...........................

تفسیر نمونه

به گزارش اتقان، پیرو تفاهم نامه اتحاديه کشوری موسسات و تشکل‌های قرآن و عترت (ع) با صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر، فعالان و معلمین قرآنی فاقد پوشش بیمه که در سن بین ۱۸ تا ۵۰ سال قرار دارند، میتوانند تحت‌ عنوان شغلی فعال علوم قرآن و عترت (ع) در این صندوق بیمه شده  و از مزایای پرداخت دو سوم حق بیمه توسط دولت و مستمری بازنشستگی، ازکارافتادگی و فوت بهره‌مند گردند.

برای پیش ثبت نام وارد درگاه زیر شوید:

https://formafzar.com/form/xrzlj

.........................

لینک خبر

شرح آیه 14 سوره مبارکه آل عمران

14- زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

14- محبّت امور مادى، از (قبیل) زنان و فرزندان و اموال فراوان از طلا و نقره و اسبهاى ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است; (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند; ولى) اینها وسایل گذران زندگى دنیا است (و هدف نهایى نمى باشد); و سرانجام نیک (و زندگى والا و جاویدان)، نزد خداست.

جاذبه زینت هاى مادى

در آیات گذشته سخن از کسانى بود که تکیه بر اموال و فرزندانشان در زندگى دنیا داشتند و به آن مغرور شدند و خود را از خدا بى نیاز دانستند، این آیه در حقیقت تکمیلى است بر آن سخن، مى فرماید: «محبت (امور مادى، از جمله) زنان، فرزندان، اموال هنگفت از طلا و نقره، اسب هاى ممتاز، چهارپایان، زراعت و کشاورزى در نظر مردم جلوه داده شده است» تا به وسیله آن آزمایش شوند (زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ).(1)

«ولى اینها سرمایه هاى زندگى دنیا است، (و هرگز نباید هدف اصلى انسان را تشکیل دهد) و سرانجام نیک (و زندگى جاویدان) نزد خدا است» (ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ).

درست است که بدون این وسایل، نمى توان زندگى کرد، و حتى پیمودن راه معنویت و سعادت نیز بدون وسایل مادى غیر ممکن است، اما استفاده کردن از آنها در این مسیر مطلبى است، و دلبستگى فوق العاده و پرستش آنها و هدف نهایى بودن مطلب دیگر.

* * *

نکته ها:

1 ـ چه کسى این امور مادى را زینت داده؟

جمله «زُیِّنَ لِلْنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ» که به صورت فعل مجهول ذکر شده مى گوید: علاقه به زن و فرزند و اموال و ثروت ها در نظر مردم زینت داده شده است، در اینجا این سؤال پیش مى آید که زینت دهنده چه کسى است؟

بعضى از مفسران معتقدند: این هوس هاى شیطانى است که آنها را در نظرها زینت مى دهد و به آیه 24 سوره «نمل»: وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ: «و شیطان اعمال آنها را در نظرشان جلوه داده است» و امثال آن استدلال کرده اند.(2)

ولى این استدلال، صحیح به نظر نمى رسد; زیرا آیه مورد بحث، درباره «اعمال» سخن نمى گوید، بلکه درباره اموال و زنان و فرزندان سخن مى گوید.

آنچه در تفسیر آیه، صحیح به نظر مى رسد این است که زینت دهنده خداوند است از طریق دستگاه آفرینش و نهاد و خلقت آدمى.

زیرا خدا است که عشق به فرزندان، مال و ثروت را در نهاد آدمى ایجاد کرده تا او را آزمایش کند و در مسیر تکامل و تربیت پیش ببرد همان طور که قرآن مى گوید: إِنّا جَعَلْنا ما عَلَى الأَرْضِ زینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً: «ما آنچه را در روى زمین هست زینت براى آن قرار دادیم تا آنها را بیازماییم که کدامیک عملشان بهتر است».(3)

یعنى از این عشق و علاقه تنها در مسیر خوشبختى و سازندگى بهره گیرند نه در مسیر فساد و ویرانگرى.

جالب این که: در آیه مورد بحث نخستین موضوعى که ذکر شده است همسران و زنان مى باشند و این همان است که روانکاوان امروز مى گویند که: «غریزه جنسى از نیرومندترین غرایز انسان است، تاریخ معاصر و گذشته نیز تأیید مى کند که سرچشمه بسیارى از حوادث اجتماعى طوفان هاى ناشى از این غریزه بوده است».

ذکر این نکته نیز لازم است که آیه مورد بحث، و سایر آیات مشابه آن هیچ گاه علاقه معتدل نسبت به زن و فرزندان و اموال و ثروت را نکوهش نمى کند; زیرا پیشبرد اهداف معنوى بدون وسایل مادى ممکن نیست.

به علاوه قانون شریعت هرگز بر ضد قانون خلقت و آفرینش نمى تواند باشد، آنچه مورد نکوهش است عشق و علاقه افراطى و به عبارت دیگر «پرستش» این موضوعات است.

* * *

2 ـ منظور از «القَناطِیْرِ الْمُقْنَطِرَه» و «الخَیْلِ الْمُسَوَّمَه» چیست؟

واژه «قناطیر» جمع «قِنطار» به معنى چیز محکم است و سپس به مال زیاد گفته شده است و اگر مشاهده مى کنیم «پل» را «قَنْطَرَه» و اشخاص باهوش را «قِنْطِر» مى گویند، به خاطر استحکام در بنا یا در تفکر آنها است و «مُقْنَطَرَه» اسم مفعول از همان ماده به معنى مضاعف و مکرر آن مى باشد و ذکر این دو کلمه پشت سر هم براى تأکید است، شبیه تعبیرى که در فارسى امروز رایج است که مى گویند: «فلان کس صاحب «آلاف» و «اُلوف» مى باشد، یعنى ثروت زیادى دارد.

بعضى براى «قِنطار» حدّ معینى تعیین کرده اند و گفته اند: «قِنطار» هفتاد هزار دینار طلا است.

بعضى صد هزار.

بعضى دوازده هزار درهم دانسته اند.

و بعضى دیگر، «قنطار» را یک کیسه پر از سکه طلا یا نقره دانسته اند.

در روایتى از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده که: «قِنطار»، مقدار طلائى است که پوست یک گاو را پر کند.(4)

ولى در حقیقت همه اینها مصداق یک مفهوم وسیع و آن مال زیاد است.

«خَیل» اسم جمع است و به معنى «اسب ها» یا «اسب سواران» هر دو است البته در آیه مورد بحث منظور همان معنى اول است.

کلمه «مُسَوَّمَه» در اصل، به معنى «نشاندار» است و نشان داشتن آن، یا به خاطر برازندگى اندام و مشخص بودن چهره و یا به خاطر تعلیم و تربیت آنها و آمادگى براى سوارى در میدان جنگ است.

بنابراین، آیه مورد بحث، به شش چیز از سرمایه هاى مهم زندگى که عبارت اند از: زن، فرزند، پول هاى نقد، مرکب هاى ممتاز، چهارپایانى که در دامدارى مورد استفاده هستند (انعام) و زراعت ها (حرث) اشاره مى کند که ارکان زندگى مادى انسان را تشکیل مى دهند.

* * *

3 ـ منظور از متاع حیات دنیا چیست؟

«متاع» به چیزى مى گویند: که انسان از آن بهره مند مى شود و «حیات دنیا» به معنى «زندگى پایین و پست» است، بنابراین، معنى جمله «ذلِکَ مَتاعُ الْحَیوةِ الدُّنْیا» چنین مى شود: اگر کسى تنها به این امور شش گانه به عنوان هدف نهایى عشق ورزد و از آنها به صورت نردبانى در مسیر زندگى انسانى بهره نگیرد، چنین کسى تن به زندگى پستى داده.

در حقیقت، جمله الحَیوةِ الدُّنْیا: «زندگى پایین» اشاره به سیر تکاملى حیات و زندگى است که زندگى این جهان، نخستین مرحله آن محسوب مى گردد، لذا در پایان آیه اشاره اى اجمالى به آن زندگى عالى تر که در انتظار بشر مى باشد کرده، مى فرماید: وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ: «یعنى سرانجام نیک در نزد خداوند است».

* * *

4 ـ همان گونه که اشاره شد در میان نعمت هاى مادى زنان را مقدم داشته چرا که در مقایسه با دیگر نعمت ها نقش مهم ترى در جلب افکار دنیا پرستان و اقدام آنها بر جنایات هولناک دارد!

* * *

1 ـ «شَهَوات» جمع «شهوت» به معنى علاقه شدید به چیزى است، ولى در آیه بالا «شهوات» به معنى «مُشْتَهَیات» (اشیاء مورد علاقه) به کار رفته است.

2 ـ انفال، آیه 48 ـ عنکبوت، آیه 38.

3 ـ کهف، آیه 7.

4 ـ «بحار الانوار»، جلد 2، صفحه 5 و جلد 3، صفحه 127 و جلد 9، صفحه 245 و جلد 17، صفحه 211 و جلد 26، صفحه 228 و جلد 56، صفحه 387 ـ «اعلام الورى»، صفحه 41، دار الکتب الاسلامیة، تهران ـ تفسیر «قمى»، جلد 2، صفحه 394، مؤسسه دار الکتاب، قم، 1404 هـ ق.

..........................

تفسیر نمونه

رئیس هیئت مدیره اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های قرآن و عترت با اشاره به اینکه کمیته اجرایی اتحادیه کشوری روز گذشته تشکیل شده است، گفت: با ابهاماتی در زمینه لزوم تأیید شیونامه از سوی مجمع و همچنین چگونگی وضعیت برخی از داوطلبان هیئت مدیره و بازرسی با وجود پروانه فعالیت منقضی شده، روبرو شدیم، که نیازمند جلسه فوق‌العاده هیئت مدیره است.